Przejdź do treści

Style wypowiedzi po khmersku – do starszych, mnicha i króla

Język khmerski ma osobne słowa dla rozmowy z bliskimi, ze starszymi, z mnichem i o królu. Na przykładzie czasownika „jeść” pokazujemy siedem form.

· Publikacja:

Typ

Praktyczny poradnik

Kategoria

Informacje praktyczne

Ostatnia aktualizacja

KambodżaJęzyk Khmerski

Część danych praktycznych może się zmieniać (opłaty, procedury, godziny urzędów). Zawsze potwierdź aktualne warunki przed wyjazdem.

Czarno-białe zdjęcie mnichów buddyjskich siedzących w sali Instytutu Buddyjskiego w Phnom Penh w 1930 r.

W języku khmerskim dobór słów zależy od rozmówcy: inne wyrazy stosuje się wobec bliskich, osób starszych, mnichów buddyjskich i rodziny królewskiej. Najlepiej widać to na czasowniku „jeść”, który ma co najmniej siedem form, od ស៊ី (sii) po królewskie សោយ (saoy).

Rejestry języka khmerskiego

Rejestr to odmiana języka dobierana do pozycji społecznej rozmówcy. Khmerski ma system rejestrów, w którym mówiący zawsze bierze pod uwagę, do kogo i o kim mówi. Językoznawcy wyróżniają przede wszystkim:

  • mowę potoczną, używaną między bliskimi i równymi sobie,
  • mowę grzecznościową, wobec osób starszych i o wyższej pozycji,
  • słownictwo książkowe, używane w prasie, literaturze i tekstach naukowych,
  • rejestr mniszy, gdy mówi się do mnichów buddyjskich albo o nich; jego słowa nazywa się samanasap (សមណសព្ទ, „słowa dla mnichów”), np. សិង (səŋ) „spać” o mnichu,
  • rejestr królewski, czyli reachasap (រាជសព្ទ, riec sap, „słowa królewskie”), gdy mówi się do członków rodziny królewskiej albo o nich, np. ផ្ទំ (ptum) „spać” o królu.

Różnice dotyczą przede wszystkim czasowników opisujących codzienne czynności (jeść, spać, iść), nazw części ciała i zaimków. Dobór niewłaściwego słowa nie jest tylko błędem językowym: może zabrzmieć jak brak szacunku.

Przykład: czasownik „jeść”

Czasownik „jeść” ma w khmerskim osobne formy dla każdego rejestru. Zapis wymowy podajemy w Międzynarodowym Alfabecie Fonetycznym (IPA).

Do kogo i w jakim kontekście Forma khmerska Wymowa (IPA)
O zwierzętach; o ludziach poufale albo wulgarnie ស៊ី /siː/
Mowa potoczna, bardzo bezpośrednia ហូប /houp/
Mowa potoczna, neutralna ញ៉ាំ /ɲam/
Wobec osób starszych i o wyższej pozycji (grzecznie) ពិសា lub ទទួលទាន /piˈsaː/, /tɔˈtuəl tiən/
Prasa, literatura, teksty naukowe បរិភោគ /ɓɑːrepʰoːk/
Mnich buddyjski ឆាន់ /cʰan/
Król i członkowie rodziny królewskiej សោយ /saoj/

Forma ស៊ី, zwykła w odniesieniu do zwierząt, użyta wobec obcego człowieka brzmi wulgarnie i obraźliwie. Turysta powinien więc używać neutralnego ញ៉ាំ (ɲam).

Więcej o samym piśmie i języku znajdziesz w artykule Język khmerski – alfabet, wymowa i ilu ludzi nim mówi, a podstawowe zwroty dla turysty w rozmówkach khmerskich. Szczególne słownictwo wobec mnichów wynika z ich pozycji w społeczeństwie, którą opisuje artykuł Buddyzm w Kambodży, a zasady okazywania szacunku starszym tekst Zwyczaje i etykieta w Kambodży: charakter Khmerów.

Drugi przykład: „spać” oraz „ja” i „ty”

Tak samo działają inne codzienne czasowniki i zaimki. Formy poniżej podaje słownik khmersko-angielski SEAlang; transkrypcję podajemy w zapisie tego słownika (bez ukośników, bo nie jest to pełne IPA).

Znaczenie Rejestr Forma khmerska Transkrypcja (SEAlang)
spać potoczny, neutralny ដេក deɛk
spać grzecznościowy (o osobach szanowanych) សម្រាន្ត sɑmraan
spać mniszy (tylko o mnichach) សិង səŋ
spać królewski ផ្ទំ ptum
ja poufały (do bliskich, młodszych, równych) អញ ʔaɲ
ja neutralny, grzeczny ខ្ញុំ kɲom
ja mnich mówiący do osoby świeckiej អាត្មា ʔaatmaa
ty poufały ឯង ʔaeŋ
ty grzeczny (do dorosłego mężczyzny, do mnicha) លោក look
ty do mnicha albo wysokiego rangą urzędnika lub wojskowego ព្រះតេជព្រះគុណ preah daec preah kun
Jego Królewska Mość (o królu) królewski ព្រះករុណា preah kaʔruʔnaa

Co z tego wynika dla turysty?

Turyście wystarczy neutralny zestaw zwrotów z rozmówek. Form honoryfikatywnych lepiej nie używać, jeśli się ich dobrze nie zna. Starszym osobom i mnichom okazuje się szacunek przede wszystkim tonem głosu, gestem sampeah i cierpliwością.

Najczęstsze pytania

Jak powiedzieć „jeść” do mnicha?

O jedzeniu mnicha mówi się ឆាន់ (/cʰan/). Turysta rzadko potrzebuje tego słowa, bo posiłki mnichom ofiaruje się rano, a mnisi nie jedzą po południu.

Którego słowa na „jeść” powinien używać turysta?

Neutralnego ញ៉ាំ (/ɲam/), np. w pytaniu do sprzedawcy czy znajomego. Wobec starszej osoby uprzejmiej brzmi ពិសា (/piˈsaː/).

Czy zaimki „ja” i „ty” też zależą od rozmówcy?

Tak. Neutralne „ja” to ខ្ញុំ (kɲom), a zamiast „ty” często używa się tytułu lub określenia pokrewieństwa, np. „starszy brat”, „ciocia”.

Zdjęcie główne: Institut bouddhique de Phnom Penh, domena publiczna, Wikimedia Commons. Mnisi na otwarciu Instytutu Buddyjskiego w Phnom Penh w 1930 r.; instytut opracował później słownik języka khmerskiego.

Źródła

📬

Podobał się artykuł?

Napisz do nas lub subskrybuj nasz kanał RSS, aby nie przegapić nowych publikacji.