Język khmerski to urzędowy język Kambodży z rodziny austroazjatyckiej, ojczysty dla 14,9 mln jej mieszkańców (spis z 2019 r.). Zapisuje się go własnym pismem z 33 spółgłoskami, a w odróżnieniu od tajskiego i wietnamskiego nie jest językiem tonalnym.
Język khmerski w liczbach
| Cecha | Wartość |
|---|---|
| Status | język urzędowy Królestwa Kambodży |
| Rodzina | austroazjatycka, grupa mon-khmerska |
| Mówiący w Kambodży | 14 893 134 osoby, czyli 95,8% mieszkańców (język ojczysty, spis z 2019 r.) |
| Pismo | abugida (pismo alfabetyczno-sylabiczne) wywodzące się z indyjskiego pisma brahmi |
| Spółgłoski | 35 liter w Unicode, z czego 33 w użyciu; 2 służą tylko do zapisu słów z pali i sanskrytu |
| Samogłoski zależne | 16 znaków w Unicode, czytanych różnie zależnie od rejestru spółgłoski |
| Cyfry | 10 własnych cyfr: ០ ១ ២ ៣ ៤ ៥ ៦ ៧ ៨ ៩ |
| Tony | brak (język nietonalny) |
Kto mówi po khmersku?
Po khmersku mówi przede wszystkim Kambodża: według spisu powszechnego z 2019 r. jest to język ojczysty 95,8% mieszkańców, czyli prawie 14,9 mln osób. Pozostali mieszkańcy to głównie użytkownicy języków mniejszości etnicznych (2,9%) oraz chińskiego i wietnamskiego. Poza Kambodżą khmerskim posługują się Khmerowie w północno-wschodniej Tajlandii (m.in. prowincja Surin), Khmer Krom w delcie Mekongu w Wietnamie oraz diaspora, m.in. w USA, Francji i Australii.
Khmerski należy do rodziny austroazjatyckiej, do której zalicza się też m.in. wietnamski, języki nikobarskie i mundajskie. Z tajskim i laotańskim nie jest spokrewniony, choć przez wieki wymieniał z nimi słownictwo.
Alfabet khmerski
Alfabet khmerski to abugida: każda spółgłoska ma „wbudowaną” samogłoskę, którą zmieniają dopisane wokół niej znaki samogłoskowe. Khmerowie nazywają swoje pismo អក្សរខ្មែរ /ʔaksɑː kʰmae/.
- Spółgłoski dzielą się na dwa szeregi, nazywane rejestrami. Ta sama samogłoska brzmi inaczej po spółgłosce z pierwszego rejestru (wbudowane „-a”) i z drugiego (wbudowane „-o”).
- Spółgłoski dolne (coeng), czyli „stopy”, to małe formy spółgłosek pisane pod inną spółgłoską w zbitkach, np. na początku sylaby.
- Samogłoski występują jako znaki zależne, dopisywane przed, za, nad lub pod spółgłoską, oraz jako kilkanaście samogłosek niezależnych z własnymi literami.
- Cyfry khmerskie (០–៩) są używane obok arabskich. Pismo ma też własne znaki interpunkcyjne.
Wymowa: co sprawia trudność Polakowi?
Wymowę khmerskich słów najłatwiej oddać w Międzynarodowym Alfabecie Fonetycznym (IPA), dlatego słowniki i kursy podają ją w tym zapisie. Polak musi się nauczyć kilku dźwięków i reguł, których nie ma w polszczyźnie (opis za F. Huffmanem, przykłady za słownikiem Wiktionary):
| Cecha | Na czym polega | Przykłady |
|---|---|---|
| Spółgłoski przydechowe | p, t, c, k mogą mieć przydech albo nie, a przed samogłoską ta różnica zmienia znaczenie | ក /kɑː/ i ខ /kʰɑː/ (dwie pierwsze litery alfabetu); ផ្សារ /pʰsaː/ „targ”, ថ្ងៃ /tʰŋaj/ „dzień” |
| Spółgłoski implozywne | b i d wymawia się z lekkim „wciągnięciem” powietrza: /ɓ/, /ɗ/ | បាយ /ɓaːj/ „gotowany ryż, posiłek”, ដៃ /ɗaj/ „ręka” |
| Niewybuchowe spółgłoski końcowe | p, t, c, k na końcu sylaby są bez przydechu i bez słyszalnego „wybuchu”, usta tylko się zamykają | ទឹក /tɨk/ „woda”, កាប់ /kap/ „rąbać” |
| Zbitki na początku sylaby | khmerski ma 85 możliwych zbitek dwóch spółgłosek (i kilka trzech), także takich, których Polak nie zna | ខ្មែរ /kʰmae/ „Khmer”, ភ្នំ /pʰnum/ „góra”, ឆ្កែ /cʰkae/ „pies”, ស្ពាន /spiən/ „most” |
| Zwarcie krtaniowe | krótkie zamknięcie głośni (IPA: ʔ), zapisywane osobną literą អ | អក្សរ /ʔaksɑː/ „pismo, litera” |
Zwarcie krtaniowe Polak wymawia odruchowo w okrzyku „o-o!”, gdy między dwoma „o” na moment urywa głos. Do tego dochodzą samogłoski krótkie i długie (np. /a/ i /aː/), które są w khmerskim osobnymi dźwiękami, oraz dwa rejestry spółgłosek opisane wyżej.
Historia pisma khmerskiego
Pismo khmerskie wywodzi się z pisma brahmi z południowych Indii; według Unicode najstarsze inskrypcje w regionie są bardzo podobne do pisma pallawa z Wybrzeża Koromandelskiego. Jako samodzielne pismo khmerski istnieje od ponad 1400 lat. Najstarsza znana datowana inskrypcja w języku khmerskim pochodzi według opracowania Biblioteki Kongresu USA z 611 r. i została znaleziona w Angkor Borei w prowincji Takeo, na południe od Phnom Penh.
Różnice w sposobie mówienia do mnicha, osoby starszej i króla opisuje artykuł Style wypowiedzi w języku khmerskim, a mniejszości językowe tekst Ludność Kambodży.
Najczęstsze pytania
Czy język khmerski jest tonalny?
Nie. W odróżnieniu od tajskiego, laotańskiego i wietnamskiego znaczenie słowa nie zależy od wysokości tonu. Trudnością dla Polaka są raczej liczne samogłoski i zbitki spółgłosek.
Ile liter ma alfabet khmerski?
W piśmie khmerskim używa się 33 spółgłosek; Unicode koduje 35, ale dwie służą tylko do zapisu słów z pali i sanskrytu. Do tego dochodzi 16 zależnych znaków samogłoskowych i kilkanaście samogłosek niezależnych.
Gdzie nauczyć się podstawowych zwrotów?
Najpotrzebniejsze zwroty na wyjazd z wymową zebraliśmy w rozmówkach khmerskich.
Zdjęcie główne: inskrypcja khmerska na filarze w Angkor Wat, Yjfstorehouse, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Źródła
- The Unicode Standard, rozdział 16: South and Southeast Asia – sekcja Khmer – Unicode Consortium (status języka, pochodzenie pisma, rejestry, coeng)
- Unicode Character Database: NamesList.txt, blok Khmer U+1780–U+17FF – Unicode Consortium (liczba spółgłosek i znaków samogłoskowych, cyfry)
- General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019, Final Report – National Institute of Statistics, Ministerstwo Planowania Kambodży (tabela 2.7.1: język ojczysty)
- Cambodian System of Writing and Beginning Reader – Franklin E. Huffman, Yale University Press 1970, rekord ERIC ED037706 (podręcznik pisma i wymowy, na którym opiera się opis fonologii)
- Khmer phonology – Wikipedia (uzupełniająco: przydech, implozywy, spółgłoski końcowe, 85 zbitek; opis za Huffmanem 1970)
- Wiktionary, hasła khmerskie z zapisem IPA: ក, ខ, ផ្សារ, បាយ, ទឹក, ខ្មែរ (dostęp 2.10.2026)
- Cambodia: A Country Study – Languages – Library of Congress, Federal Research Division (red. Russell R. Ross, 1987); najstarsza inskrypcja khmerska z Angkor Borei (611 r.)
- Khmer language – Wikipedia (uzupełniająco: rozmieszczenie poza Kambodżą)
