Przejdź do treści

Język khmerski – alfabet, wymowa i ilu ludzi nim mówi

Język khmerski: urzędowy język Kambodży, ojczysty dla 14,9 mln jej mieszkańców. Alfabet z 33 spółgłoskami, dwa rejestry, cyfry, wymowa i historia pisma.

· Publikacja:

Typ

Praktyczny poradnik

Kategoria

Informacje praktyczne

Ostatnia aktualizacja

KambodżaJęzyk Khmerski

Część danych praktycznych może się zmieniać (opłaty, procedury, godziny urzędów). Zawsze potwierdź aktualne warunki przed wyjazdem.

Kamienny filar w galerii Angkor Wat pokryty kilkunastoma wierszami inskrypcji w piśmie khmerskim

Język khmerski to urzędowy język Kambodży z rodziny austroazjatyckiej, ojczysty dla 14,9 mln jej mieszkańców (spis z 2019 r.). Zapisuje się go własnym pismem z 33 spółgłoskami, a w odróżnieniu od tajskiego i wietnamskiego nie jest językiem tonalnym.

Język khmerski w liczbach

Cecha Wartość
Status język urzędowy Królestwa Kambodży
Rodzina austroazjatycka, grupa mon-khmerska
Mówiący w Kambodży 14 893 134 osoby, czyli 95,8% mieszkańców (język ojczysty, spis z 2019 r.)
Pismo abugida (pismo alfabetyczno-sylabiczne) wywodzące się z indyjskiego pisma brahmi
Spółgłoski 35 liter w Unicode, z czego 33 w użyciu; 2 służą tylko do zapisu słów z pali i sanskrytu
Samogłoski zależne 16 znaków w Unicode, czytanych różnie zależnie od rejestru spółgłoski
Cyfry 10 własnych cyfr: ០ ១ ២ ៣ ៤ ៥ ៦ ៧ ៨ ៩
Tony brak (język nietonalny)

Kto mówi po khmersku?

Po khmersku mówi przede wszystkim Kambodża: według spisu powszechnego z 2019 r. jest to język ojczysty 95,8% mieszkańców, czyli prawie 14,9 mln osób. Pozostali mieszkańcy to głównie użytkownicy języków mniejszości etnicznych (2,9%) oraz chińskiego i wietnamskiego. Poza Kambodżą khmerskim posługują się Khmerowie w północno-wschodniej Tajlandii (m.in. prowincja Surin), Khmer Krom w delcie Mekongu w Wietnamie oraz diaspora, m.in. w USA, Francji i Australii.

Khmerski należy do rodziny austroazjatyckiej, do której zalicza się też m.in. wietnamski, języki nikobarskie i mundajskie. Z tajskim i laotańskim nie jest spokrewniony, choć przez wieki wymieniał z nimi słownictwo.

Alfabet khmerski

Alfabet khmerski to abugida: każda spółgłoska ma „wbudowaną” samogłoskę, którą zmieniają dopisane wokół niej znaki samogłoskowe. Khmerowie nazywają swoje pismo អក្សរខ្មែរ /ʔaksɑː kʰmae/.

  • Spółgłoski dzielą się na dwa szeregi, nazywane rejestrami. Ta sama samogłoska brzmi inaczej po spółgłosce z pierwszego rejestru (wbudowane „-a”) i z drugiego (wbudowane „-o”).
  • Spółgłoski dolne (coeng), czyli „stopy”, to małe formy spółgłosek pisane pod inną spółgłoską w zbitkach, np. na początku sylaby.
  • Samogłoski występują jako znaki zależne, dopisywane przed, za, nad lub pod spółgłoską, oraz jako kilkanaście samogłosek niezależnych z własnymi literami.
  • Cyfry khmerskie (០–៩) są używane obok arabskich. Pismo ma też własne znaki interpunkcyjne.

Wymowa: co sprawia trudność Polakowi?

Wymowę khmerskich słów najłatwiej oddać w Międzynarodowym Alfabecie Fonetycznym (IPA), dlatego słowniki i kursy podają ją w tym zapisie. Polak musi się nauczyć kilku dźwięków i reguł, których nie ma w polszczyźnie (opis za F. Huffmanem, przykłady za słownikiem Wiktionary):

Cecha Na czym polega Przykłady
Spółgłoski przydechowe p, t, c, k mogą mieć przydech albo nie, a przed samogłoską ta różnica zmienia znaczenie ក /kɑː/ i ខ /kʰɑː/ (dwie pierwsze litery alfabetu); ផ្សារ /pʰsaː/ „targ”, ថ្ងៃ /tʰŋaj/ „dzień”
Spółgłoski implozywne b i d wymawia się z lekkim „wciągnięciem” powietrza: /ɓ/, /ɗ/ បាយ /ɓaːj/ „gotowany ryż, posiłek”, ដៃ /ɗaj/ „ręka”
Niewybuchowe spółgłoski końcowe p, t, c, k na końcu sylaby są bez przydechu i bez słyszalnego „wybuchu”, usta tylko się zamykają ទឹក /tɨk/ „woda”, កាប់ /kap/ „rąbać”
Zbitki na początku sylaby khmerski ma 85 możliwych zbitek dwóch spółgłosek (i kilka trzech), także takich, których Polak nie zna ខ្មែរ /kʰmae/ „Khmer”, ភ្នំ /pʰnum/ „góra”, ឆ្កែ /cʰkae/ „pies”, ស្ពាន /spiən/ „most”
Zwarcie krtaniowe krótkie zamknięcie głośni (IPA: ʔ), zapisywane osobną literą អ អក្សរ /ʔaksɑː/ „pismo, litera”

Zwarcie krtaniowe Polak wymawia odruchowo w okrzyku „o-o!”, gdy między dwoma „o” na moment urywa głos. Do tego dochodzą samogłoski krótkie i długie (np. /a/ i /aː/), które są w khmerskim osobnymi dźwiękami, oraz dwa rejestry spółgłosek opisane wyżej.

Historia pisma khmerskiego

Pismo khmerskie wywodzi się z pisma brahmi z południowych Indii; według Unicode najstarsze inskrypcje w regionie są bardzo podobne do pisma pallawa z Wybrzeża Koromandelskiego. Jako samodzielne pismo khmerski istnieje od ponad 1400 lat. Najstarsza znana datowana inskrypcja w języku khmerskim pochodzi według opracowania Biblioteki Kongresu USA z 611 r. i została znaleziona w Angkor Borei w prowincji Takeo, na południe od Phnom Penh.

Różnice w sposobie mówienia do mnicha, osoby starszej i króla opisuje artykuł Style wypowiedzi w języku khmerskim, a mniejszości językowe tekst Ludność Kambodży.

Najczęstsze pytania

Czy język khmerski jest tonalny?

Nie. W odróżnieniu od tajskiego, laotańskiego i wietnamskiego znaczenie słowa nie zależy od wysokości tonu. Trudnością dla Polaka są raczej liczne samogłoski i zbitki spółgłosek.

Ile liter ma alfabet khmerski?

W piśmie khmerskim używa się 33 spółgłosek; Unicode koduje 35, ale dwie służą tylko do zapisu słów z pali i sanskrytu. Do tego dochodzi 16 zależnych znaków samogłoskowych i kilkanaście samogłosek niezależnych.

Gdzie nauczyć się podstawowych zwrotów?

Najpotrzebniejsze zwroty na wyjazd z wymową zebraliśmy w rozmówkach khmerskich.

Zdjęcie główne: inskrypcja khmerska na filarze w Angkor Wat, Yjfstorehouse, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Źródła

📬

Podobał się artykuł?

Napisz do nas lub subskrybuj nasz kanał RSS, aby nie przegapić nowych publikacji.