W Kambodży dominuje buddyzm therawada: według spisu z 2019 r. buddystami jest 97,1% mieszkańców, a buddyzm jest religią państwową (art. 43 konstytucji). Pagoda pełni rolę świątyni, szkoły i centrum wspólnoty, a największą mniejszością religijną są muzułmanie, głównie Czamowie.
Ilu Kambodżan jest buddystami?
Spis powszechny z marca 2019 r., opracowany przez Narodowy Instytut Statystyczny (NIS) Ministerstwa Planowania, podaje następujący podział religijny (NIS, wyniki końcowe spisu 2019, tabela 2.5.1):
| Wyznanie | Udział w 2019 r. | Udział w 2008 r. |
|---|---|---|
| Buddyzm | 97,1% | 96,9% |
| Islam | 2,0% | 1,9% |
| Chrześcijaństwo | 0,3% | 0,4% |
| Inne (głównie tradycyjne wierzenia ludów górskich) | 0,5% | 0,8% |
Proporcje są niemal takie same w całym kraju. Wyjątkiem są górskie prowincje na wschodzie: w Mondulkiri buddyści stanowią 70,4%, a w Ratanakiri 73,4% mieszkańców, bo ok. jedna piąta ludności wyznaje tam tradycyjne religie ludów takich jak Bunong. Więcej liczb ze spisu zebraliśmy w artykule Ludność Kambodży.
Artykuł 43 konstytucji stanowi, że „buddyzm jest religią państwa”, a jednocześnie gwarantuje wolność wyznania pod warunkiem, że nie narusza ona innych wierzeń ani porządku publicznego (Konstytucja Kambodży).
Czym wyróżnia się buddyzm therawada w Kambodży?
Kambodża nie była od zawsze krajem jednolicie buddyjskim. W epoce Angkoru elity fundowały świątynie hinduistyczne i mahajanistyczne, a therawada według Biblioteki Kongresu USA rozprzestrzeniła się w Kambodży do XIII w. i wyparła tam mahajanę (Library of Congress). Dobrze to widać na przykładzie Angkor Wat, który powstał jako świątynia poświęcona Wisznu, a z czasem stał się ważnym miejscem kultu buddyjskiego. Więcej o tym, jak religia kształtowała układ świątyń, przeczytasz w tekście o architekturze khmerskiej.
Therawada, nazywana „drogą starszych”, akcentuje autorytet kanonu palijskiego, życie monastyczne i zdobywanie zasługi religijnej przez codzienne praktyki. W Kambodży widać ją w porannych ofiarach jedzenia dla mnichów, w świętach przy pagodach, w domowych ołtarzykach i w okazywaniu szacunku starszym. Pięć buddyjskich zasad moralnych obowiązuje nawet właścicieli tradycyjnych tatuaży ochronnych sak yant.
Jakie zakony buddyjskie działają w Kambodży?
Kambodżańska wspólnota mnichów (sangha) dzieli się na dwa zakony:
- Mohanikay: zakon większościowy, do którego według Biblioteki Kongresu USA należało ponad 90% duchownych; w 1961 r. liczył ponad 52 tys. mnichów w ok. 2700 klasztorach.
- Thammayut (Thommayut): zakon wprowadzony do kręgów dworskich z Tajlandii w 1864 r., zyskał prestiż dzięki patronatowi rodziny królewskiej i arystokracji; w 1961 r. miał ok. 1460 mnichów w nieco ponad 100 klasztorach, głównie w okolicach Phnom Penh.
Każdy zakon ma własnego zwierzchnika (patriarchę) i hierarchię, a obaj patriarchowie zasiadają w Radzie Tronowej, która wybiera króla (art. 13 konstytucji, zob. Król Kambodży).
Mnisi i pagody w codziennym życiu
Pagoda (wat) pełni w wielu miejscowościach funkcję, którą w Europie rozdzielilibyśmy między kościół, dom kultury i szkołę. Odbywają się tam modlitwy za zmarłych, święta rodzinne i buddyjskie ceremonie pogrzebowe, a często także lekcje i spotkania wspólnoty. Mnicha spotyka się na ulicy, na targu, przy promie i w autobusie.
Tradycja zakłada, że mężczyzna przynajmniej raz w życiu przyjmuje czasowe święcenia. Większość młodych mężczyzn, którzy wstępują do klasztoru, pozostaje w nim krócej niż rok (Library of Congress, Cambodia: A Country Study). Dla rodziny to źródło zasługi religijnej, a dla chłopca okazja do nauki i dyscypliny.
Buddyzm przed Pol Potem i po nim
Buddyzm był przed 1975 r. instytucją masową: w 1969 r. w ponad 3 tys. klasztorów żyło ok. 53,4 tys. mnichów i 40 tys. nowicjuszy (Library of Congress). Mnisi uczestniczyli też w życiu publicznym. Jednym z nich był Hem Chieu, wykładowca Wyższej Szkoły Palijskiej w Phnom Penh. 18 lipca 1942 r. władze francuskie aresztowały go za rzekome antyfrancuskie kazania, a dwa dni później w stolicy odbyła się duża demonstracja w jego obronie, w której wzięło udział wielu mnichów; według Biblioteki Kongresu USA poprowadzili ją redaktorzy nacjonalistycznej gazety „Nagaravatta”.
Po 1975 r. Czerwoni Khmerzy próbowali zlikwidować buddyzm: zniszczono lub zamieniono na budynki gospodarcze ogromną liczbę świątyń, a według szacunków obserwatorów, przytaczanych przez Bibliotekę Kongresu USA, zginęło ok. 50 tys. mnichów. W 1981 r. w kraju działało ok. 740 klasztorów i ok. 4930 mnichów (Library of Congress). Odbudowa po 1979 r. oznaczała więc coś więcej niż remont budynków: trzeba było odtworzyć sieć nauczycieli, ceremonii i lokalnych autorytetów. Szersze tło znajdziesz w artykule o Czerwonych Khmerach.
W latach 80. władze Ludowej Republiki Kampuczy dopuszczały praktyki religijne w ograniczonym zakresie: odbudowę hierarchii mnichów zaczęto we wrześniu 1979 r. od pierwszych święceń, których udzieliła delegacja buddystów z Wietnamu (Library of Congress). Pełny status religii państwowej przywróciła buddyzmowi konstytucja z 1993 r. (art. 43).
Jak zachować się w pagodzie i wobec mnichów?
Żywe pagody działają w niemal każdym mieście i wielu wsiach, ale wymagają innego zachowania niż zwykła atrakcja turystyczna. Oficjalny kodeks zachowania w Angkorze podaje zasady, które sprawdzają się także w innych świątyniach:
- Zakryj ramiona i kolana: szorty, spódnice nad kolano i odkryte ramiona są w miejscach kultu zabronione.
- Mów cicho i unikaj zachowań, które w kulturze khmerskiej uchodzą za niestosowne.
- Zapytaj o zgodę, zanim sfotografujesz mnicha.
- Kobiety nie powinny dotykać mnichów ani stać lub siedzieć zbyt blisko nich.
- Nie wspinaj się po luźnych kamieniach i nie dotykaj rzeźb.
Poza kodeksem obowiązuje zwyczaj zdejmowania butów przed wejściem na teren świątyni i do domu (Cultural Atlas: Cambodian Etiquette). Wiele codziennych gestów ma kulturowy kontekst, o którym piszemy w poradniku turysty i w tekście o etykiecie Khmerów.
Najczęstsze pytania
Czy wszystkie ważne świątynie w Kambodży są buddyjskie?
Nie. Wiele najbardziej znanych świątyń dawnego Angkoru powstało jako budowle hinduistyczne albo mahajanistyczne, a dopiero później włączono je do krajobrazu buddyjskiego. Współczesne pagody i rytuały mają jednak niemal wyłącznie charakter therawady.
Czy mnich w Kambodży zawsze składa śluby na całe życie?
Nie. Obok mnichów żyjących w klasztorze przez wiele lat istnieje praktyka czasowej ordynacji. Większość młodych mężczyzn zostaje w klasztorze krócej niż rok, a dla rodziny to ważny etap biografii syna i sposób zdobywania zasługi religijnej.
Kiedy najlepiej zobaczyć religijną stronę Kambodży?
W czasie wielkich świąt buddyjskich. 2026: Khmerski Nowy Rok 14–16 kwietnia, Visak Bochea 1 maja, Pchum Ben 10–12 października (Prakas nr 216/25). 2027: Khmerski Nowy Rok 14–16 kwietnia, Visak Bochea 20 maja, Pchum Ben 29 września – 1 października (subdekret nr 198 z 16.09.2026, Cambodianess). Daty zależą od kalendarza księżycowego; dni wolne ustala co roku rząd subdekretem, a Ministerstwo Pracy i Szkolenia Zawodowego przenosi je prakasem na sektor prywatny. Terminy zbieramy w artykule Święta w Kambodży: kalendarz dni wolnych i festiwali.
Pierwszą wersję tego artykułu napisał w 2013 r. Dariusz Kozicki; obecną opracowała Redakcja ABC Kambodża.
Zdjęcie główne: mnisi w świątyni Ta Prohm, lipiec 2023 r. Fot. Daniel Lautenbacher, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Źródła
- National Institute of Statistics: General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019, wyniki końcowe (PDF, UNFPA Cambodia)
- Konstytucja Kambodży (wersja z 2008 r.), art. 43 (Constitute Project)
- Library of Congress: Cambodia: A Country Study, rozdział „Buddhism” (1987) (rozprzestrzenienie therawady do XIII w., zakony Mohanikay i Thommayut, liczby mnichów 1961, 1969, 1981; szacunek 50 tys. mnichów zabitych za rządów Czerwonych Khmerów; pierwsze święcenia we wrześniu 1979 r. z udziałem delegacji z Wietnamu)
- Library of Congress: Cambodia: A Country Study, rozdział „The Emergence of Nationalism” (1987) (aresztowanie Hem Chieu w lipcu 1942 r. i demonstracja w jego obronie)
- Wikipedia: Hem Chieu (uzupełniająco: data 18 lipca 1942 r. i Wyższa Szkoła Palijska, za B. Kiernanem, How Pol Pot Came to Power, Yale UP 2004, s. 42)
- Angkor Enterprise: Angkor Visitor Code of Conduct
- The Cultural Atlas: Cambodian Culture – Etiquette
- Ministerstwo Pracy i Szkolenia Zawodowego: Prakas nr 216/25 o płatnych dniach wolnych w 2026 r. (PDF, po khmersku)
- Cambodia has 22 public holidays in 2027 – Cambodianess (19 września 2026) (subdekret nr 198 z 16.09.2026: daty świąt w 2027 r.)
.jpg){kind=link}