Czerwoni Khmerzy to skrajnie komunistyczny ruch Pol Pota, który rządził Kambodżą od 17 kwietnia 1975 do 7 stycznia 1979 roku. W tym czasie zginęło ok. 1,7 mln ludzi, czyli ponad jedna piąta ludności kraju (szacunki: 1,5–2,2 mln).
Państwo Czerwonych Khmerów nosiło nazwę Demokratyczna Kampucza. Przez 3 lata, 8 miesięcy i 20 dni jego rządów ludność zmuszano do pracy w kolektywach rolnych, przesiedlano i głodzono.
Skąd wzięli się Czerwoni Khmerzy?
Czerwoni Khmerzy wyrośli ze środowisk kambodżańskiej lewicy lat 50. i 60. XX wieku. Wcześniej działającą komunistyczną organizacją kierował Tou Samouth, zamordowany w 1962 roku; później do kierownictwa Komunistycznej Partii Kampuczy należeli m.in. Pol Pot (Saloth Sar), Nuon Chea, Ieng Sary, Son Sen i Khieu Samphan. Część przywódców studiowała we Francji, część działała w podziemiu na prowincji.
Przełom przyniosły lata wojny domowej. Po zamachu stanu generała Lon Nola w 1970 roku oraz amerykańskich bombardowaniach terenów wiejskich ruch zaczął szybciej zdobywać poparcie poza miastami. Dla wielu chłopów byli najpierw jedną z sił walczących o władzę; dopiero później okazało się, jak radykalny był ich program. 17 kwietnia 1975 roku Czerwoni Khmerzy zajęli Phnom Penh i przejęli władzę, a nowy reżim ogłosił „Rok Zerowy”, początek nowej ery.
„Rok Zerowy” i projekt nowego państwa
„Rok Zerowy” oznaczał próbę zbudowania od podstaw chłopskiego państwa, wzorowanego na starożytnym Imperium Khmerów. Na zgliszczach starej cywilizacji miało powstać nowe społeczeństwo, wzniesione rękoma chłopów, a Pol Pot dążył do zniszczenia wszystkiego, co kojarzono z dotychczasowym państwem.
W praktyce oznaczało to natychmiastowe opróżnianie miast, rozdzielanie rodzin i podporządkowanie całego społeczeństwa pracy w kolektywach. Ewakuacja Phnom Penh rozpoczęła się w dniu zdobycia stolicy. Mieszkańcom mówiono, że opuszczają domy na krótko, lecz była to decyzja trwała. Szpitale opustoszały, urzędy przestały działać, a podział na miasto i wieś miał zniknąć.
Reżim zwalczał nie tylko dawnych urzędników i wojskowych, ale też nauczycieli, ludzi wykształconych, mnichów i każdego, kto wydawał się „obcy” wobec rewolucyjnego ideału. Podejrzenia mogły budzić okulary, znajomość języków, miejski sposób bycia czy kontakty z dawną administracją. Ofiarami padały też mniejszości: według ONZ zginęło ok. 20 tys. etnicznych Wietnamczyków i od 100 do 500 tys. muzułmańskich Czamów (zob. Czamowie w Kambodży – pamięć o ofiarach Czerwonych Khmerów).
Ilu ludzi zginęło za Czerwonych Khmerów?
Za rządów Czerwonych Khmerów zginęło ok. 1,7 mln osób, czyli ok. 21% ludności kraju; tak liczbę ofiar szacuje Cambodian Genocide Program Uniwersytetu Yale i tę samą wartość przywołał w 2022 roku trybunał ECCC. Inne szacunki mieszczą się w przedziale 1,5–2,2 mln.
Ofiary ginęły nie tylko w egzekucjach. Wielu ludzi umierało z wycieńczenia, chorób i niedożywienia w obozach pracy, przy budowie kanałów, tam i pól ryżowych. Kto nie wyrabiał norm albo próbował wrócić do dawnego życia, ryzykował natychmiastową śmierć. Głód zmuszał ludzi do jedzenia wszystkiego, co dało się złapać; z tego okresu najpewniej wywodzi się zwyczaj jedzenia smażonych pająków w Skuon, opisany w artykule Owady w kuchni khmerskiej – smażone pająki ze Skuon.
Więzienie S-21 i pola śmierci
Najbardziej znanym symbolem terroru pozostaje więzienie S-21, dziś Muzeum Tuol Sleng. Trybunał ECCC ustalił, że przetrzymywano w nim co najmniej 12 273 osoby i stracono co najmniej 11 742 więźniów; samo muzeum szacuje liczbę więźniów z lat 1975–1979 na 15–20 tys. W styczniu 1979 roku przeżyło według muzeum Tuol Sleng tylko 12 więźniów, w tym czworo dzieci; wśród ocalałych byli m.in. malarz Vann Nath, Chum Mey i Bou Meng.
Do S-21 trafiali ludzie oskarżani o zdradę, sabotaż albo związki z wyimaginowanymi spiskami. Wymuszane torturami zeznania prowadziły do kolejnych aresztowań, a reżim pożerał nie tylko swoich przeciwników, ale też własne kadry. Skazanych często wywożono na pola śmierci, takie jak Choeung Ek koło Phnom Penh; jak je zwiedzać, opisujemy w artykule o Muzeum Tuol Sleng. 11 lipca 2025 r. Tuol Sleng, Choeung Ek i dawne więzienie M-13 w prowincji Kampong Speu wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jako „Cambodian Memorial Sites”.
Upadek reżimu i dalsza wojna
Reżim Czerwonych Khmerów obaliła interwencja wietnamska. W grudniu 1978 roku do Kambodży wkroczyły wojska wietnamskie, odpowiadając na narastający konflikt graniczny, a 7 stycznia 1979 roku zajęły Phnom Penh. Nie oznaczało to końca przemocy: rozbite oddziały wycofały się ku granicy z Tajlandią i jeszcze przez lata prowadziły wojnę partyzancką, o czym szerzej piszemy w tekście Stosunki Kambodży z Wietnamem: historia i współczesność. Pozostawione wtedy miny i niewybuchy zabijają do dziś (zob. Kambodża wolna od min – cel 2030).
Pol Pot nigdy nie stanął przed sądem. Zmarł 15 kwietnia 1998 roku w rejonie Anlong Veng w prowincji Oddar Meanchey, w strefie kontrolowanej jeszcze przez Czerwonych Khmerów, po tym, jak Ta Mok objął go aresztem domowym; to miejsce opisujemy w artykule Grób Pol Pota w Anlong Veng. Ostatnie struktury ruchu rozpadły się pod koniec lat 90.
Jak Kambodża rozlicza zbrodnie Czerwonych Khmerów?
Zbrodnie Czerwonych Khmerów sądził trybunał ECCC (Nadzwyczajne Izby w Sądach Kambodży), działający przy wsparciu ONZ. Najważniejsze wyroki:
- Kaing Guek Eav „Duch”, komendant S-21: 26 lipca 2010 r. skazany na 35 lat (obniżone o 5 lat za bezprawny areszt), 3 lutego 2012 r. Izba Sądu Najwyższego wymierzyła mu dożywocie; zmarł w 2020 r.,
- Nuon Chea, „Brat numer dwa”: 7 sierpnia 2014 r. skazany na dożywocie za zbrodnie przeciwko ludzkości (utrzymane 23 listopada 2016 r.), 16 listopada 2018 r. ponownie na dożywocie, także za ludobójstwo; zmarł 4 sierpnia 2019 r., przed rozpatrzeniem apelacji od drugiego wyroku,
- Khieu Samphan: 22 września 2022 r. izba apelacyjna utrzymała dożywocie, w tym skazanie za ludobójstwo i zbrodnie przeciwko ludzkości; był to ostatni proces trybunału.
Trybunał skazał więc trzech przywódców, ale wielu sprawców niższego szczebla nigdy nie osądzono, część zmarła wcześniej, a dla wielu ofiar sprawiedliwość przyszła za późno. Szczegóły procesów opisujemy w artykule Proces przywódców Czerwonych Khmerów – wyroki ECCC, a pamięć o tej epoce w kulturze w tekście o filmie „Wrogowie publiczni”. Polskie biografie, wspomnienia ocalałych i reportaże o tej epoce zebraliśmy w zestawieniu Książki o Kambodży po polsku: przewodniki i reportaże. W kalendarium dziejów Kambodży widać, że lata 1975–1979 to krótki odcinek długiej historii kraju, który odcisnął na niej wyjątkowo głęboki ślad.
Najczęstsze pytania
Ile osób zginęło za rządów Czerwonych Khmerów?
Ok. 1,7 mln, czyli ponad jedna piąta ludności Kambodży (szacunki wahają się od 1,5 do 2,2 mln). Ludzie ginęli w egzekucjach, z głodu, wycieńczenia i chorób.
Kim był Pol Pot?
Pol Pot (Saloth Sar) był przywódcą Czerwonych Khmerów i Komunistycznej Partii Kampuczy, faktycznym dyktatorem Kambodży w latach 1975–1979. Zmarł w 1998 roku w Anlong Veng i nigdy nie został osądzony.
Czym był „Rok Zerowy”?
To hasło, którym Czerwoni Khmerzy ogłosili w 1975 roku początek nowej ery: likwidację miast, pieniędzy i dawnych instytucji oraz przymusowe przesiedlenie ludności na wieś.
Co to było S-21?
Więzienie Czerwonych Khmerów w szkole Tuol Sleng w Phnom Penh, w którym przetrzymywano co najmniej 12 273 osoby; dziś działa tam Muzeum Ludobójstwa Tuol Sleng.
Pierwszą wersję tego artykułu napisał w 2010 r. Dariusz Kozicki; obecną opracowała Redakcja ABC Kambodża.
Zdjęcie główne: Marcin Konsek, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Źródła
- Cambodian Genocide Program – Genocide Studies Program, MacMillan Center, Uniwersytet Yale; ok. 1,7 mln ofiar (21% ludności)
- Kaing Guek Eav – ECCC; wyroki z 2010 i 2012 r., liczba więźniów i straconych w S-21
- Cambodia: UN-backed tribunal ends with conviction upheld for last living Khmer Rouge leader – UN News, 22.09.2022; wyrok Khieu Samphana, ofiary wśród Wietnamczyków i Czamów
- Nuon Chea – ECCC; wyroki z 2014, 2016 i 2018 r., śmierć 4.08.2019
- UNESCO: Cambodia memorial sites inscribed on the World Heritage List – UNESCO; wpis Tuol Sleng, Choeung Ek i M-13 z 11 lipca 2025 r.
- Tuol Sleng Genocide Museum: History of the Museum – oficjalna strona muzeum (15–20 tys. uwięzionych w latach 1975–1979, 12 ocalałych, w tym czworo dzieci)
- Wikipedia: Khmer Rouge – historia ruchu i przywódcy (uzupełniająco)
- Wikipedia: Pol Pot – biografia, śmierć w 1998 r. (uzupełniająco)
.jpg){kind=link}