Czamowie to muzułmańska mniejszość Kambodży; w spisie z 2019 r. islam wyznawało 2,0% mieszkańców, czyli ok. 311 tys. osób. Za rządów Czerwonych Khmerów (1975–1979) ginęli 2–3 razy częściej niż ogół ludności, a w 2018 r. trybunał ECCC w pierwszej instancji uznał ich prześladowanie za ludobójstwo.
Czamowie w liczbach
Liczbę Czamów w Kambodży trudno podać dokładnie, bo spis powszechny pyta o religię i język, a nie o pochodzenie etniczne. Najbliższą miarą jest odsetek muzułmanów, wśród których Czamowie stanowią większość.
| Fakt | Wartość |
|---|---|
| Muzułmanie w Kambodży (spis z 2019 r.) | 2,0% mieszkańców, ok. 311 tys. z 15,55 mln |
| Muzułmanie w 2008 r. | 1,9% mieszkańców |
| Czamowie przed 1975 r. (szacunek Ysy Osmana, DC-Cam) | ok. 700 tys. osób, ok. 10% ludności |
| Czamowie po 1979 r. (jw.) | ok. 200 tys. osób |
| Wyrok ECCC w sprawie 002/02 | 16 listopada 2018 r.: Nuon Chea skazany w I instancji m.in. za ludobójstwo Czamów; zmarł w 2019 r. w trakcie apelacji, więc wyrok się nie uprawomocnił |
Szacunki liczebności Czamów sprzed 1975 r. są rozbieżne, a inne opracowania podają niższe liczby, dlatego dane z tabeli traktuj jako przybliżone. Pozostałe mniejszości i strukturę religijną kraju opisuje artykuł Ludność Kambodży.
Kim są Czamowie?
Czamowie to potomkowie mieszkańców dawnego królestwa Czampa, które leżało na wybrzeżu dzisiejszego środkowego i południowego Wietnamu. Tworzą mniejszości w Wietnamie, Kambodży, Tajlandii i Malezji. Większość Czamów w Kambodży wyznaje islam sunnicki, a część tradycyjną, lokalną odmianę islamu.
Czamowie mieszkają zazwyczaj w niewielkich wioskach wzdłuż rzek i w głębi lądu. Najwyższy odsetek muzułmanów spis z 2019 r. odnotował w prowincjach Tbong Khmum (11,8%), Kratie (6,6%) i Kampong Chhnang (5,8%), a w Phnom Penh 1,6%. W wioskach nad rzekami Czamowie żyją z rybołówstwa i rolnictwa, a czamskie kobiety tradycyjnie tkają jedwab.
Prześladowania za Czerwonych Khmerów
Za rządów Pol Pota Czamowie byli systematycznie prześladowani: Czerwoni Khmerzy zakazali praktyk religijnych, a meczety niszczyli albo zamieniali na obory. Według pracy Oukoubah Ysy Osmana z Documentation Center of Cambodia (DC-Cam, 2002) Czamowie ginęli w tym okresie 2–3 razy częściej niż ogół mieszkańców Kambodży; autor opisał też losy 13 czamskich więźniów więzienia S-21, z których wszyscy zostali straceni. Historię więzienia opisuje artykuł Muzeum Tuol Sleng (S-21).
Dla całego kraju skalę zbrodni oddaje szacunek Cambodian Genocide Program Uniwersytetu Yale: zginęło ok. 1,7 mln osób, czyli ponad jedna piąta ludności. Tło historyczne opisuje artykuł Czerwoni Khmerzy – historia reżimu Pol Pota 1975–1979.
Ludobójstwo Czamów przed trybunałem ECCC
Prześladowanie Czamów zostało formalnie osądzone. 16 listopada 2018 r. Nadzwyczajne Izby Sądów Kambodży (ECCC) w wyroku w sprawie 002/02 uznały Nuon Cheę i Khieu Samphana winnymi zbrodni przeciwko ludzkości i ludobójstwa Wietnamczyków, a Nuon Cheę dodatkowo ludobójstwa Czamów jako grupy etnicznej i religijnej. Obaj zostali skazani na dożywocie. Nuon Chea zmarł 4 sierpnia 2019 r. w trakcie apelacji, więc ten wyrok, a z nim jedyne skazanie za ludobójstwo Czamów, się nie uprawomocnił; Izba Najwyższa utrzymała w 2022 r. wyrok Khieu Samphana (ludobójstwo Wietnamczyków). Przebieg procesów i wszystkie wyroki ECCC opisuje artykuł Proces przywódców Czerwonych Khmerów – wyroki ECCC.
Pamięć o ofiarach: meczet i jedwab
Pierwsza wersja tego artykułu (październik 2010 r.) relacjonowała plany pamiątkowego meczetu, muzeum i biblioteki, które miały upamiętnić prześladowania muzułmanów i wspierać kulturę Czamów. Documentation Center of Cambodia (DC-Cam) upamiętnia dziś Czamów projektem „Cham Silk: Colors of Memory” i ośrodkami dokumentacji (stan na 2026 r.).
W ramach projektu „Colors of Memory” jedwab tkają kobiety z czamskich wsi Chan Kiek i Sre Prey w prowincji Kampong Chhnang, a sprzedaje go sklep w prowincji Kampong Cham i butik w ośrodku DC-Cam w Koh Norea w Phnom Penh (stan na sierpień 2026 r.).
Gdzie poznać kulturę Czamów?
Czamskie wsie i meczety najłatwiej zobaczyć w Phnom Penh i w prowincjach nad Mekongiem i rzeką Tonle Sap. Stan na 2026 r.:
- Phnom Penh, Chroy Changvar – dzielnica na cyplu u zbiegu Mekongu i Tonle Sap, w przeszłości zamieszkana głównie przez Czamów i Malajów; stoją tu meczety, m.in. Muk Dac (na zdjęciu głównym).
- Phnom Penh, Koh Norea – ośrodek DC-Cam z wystawą i butikiem czamskiego jedwabiu „Colors of Memory” (wyspa połączona od 2023 r. mostem z Koh Pich).
- Kampong Cham – Kampong Cham Documentation Center DC-Cam (dom nr 131, ul. 47, wieś Beung Kok Ti Mouy, miasto Kampong Cham) udostępnia dokumenty z czasów Czerwonych Khmerów; wizytę trzeba umówić, biura DC-Cam pracują od poniedziałku do piątku w godz. 7.30–17.00.
- Tbong Khmum, Kratie i Kampong Chhnang – prowincje z najwyższym odsetkiem muzułmanów według spisu z 2019 r. (11,8%, 6,6% i 5,8%).
Najczęstsze pytania
Ilu Czamów mieszka w Kambodży?
Dokładnej liczby nie ma, bo spis nie pyta o pochodzenie etniczne. W spisie z 2019 r. islam wyznawało 2,0% mieszkańców, czyli ok. 311 tys. osób, w większości Czamów.
Czy prześladowanie Czamów uznano za ludobójstwo?
W pierwszej instancji tak: w wyroku z 16 listopada 2018 r. trybunał ECCC skazał Nuon Cheę m.in. za ludobójstwo Czamów jako grupy etnicznej i religijnej. Nuon Chea zmarł w 2019 r. w trakcie apelacji, więc to skazanie nie jest prawomocne.
Jaką religię wyznają Czamowie?
Większość Czamów w Kambodży to muzułmanie sunniccy; część praktykuje tradycyjną, lokalną odmianę islamu.
Czy powstał pamiątkowy meczet zapowiadany w 2010 r.?
Budowy nie potwierdza DC-Cam, który upamiętnia dziś Czamów projektem czamskiego jedwabiu „Colors of Memory” i ośrodkami dokumentacji, m.in. w Kampong Cham.
Gdzie w Kambodży zobaczyć czamskie wsie i meczety?
W Phnom Penh w dzielnicy Chroy Changvar (np. meczet Muk Dac) oraz w prowincjach Tbong Khmum, Kratie, Kampong Chhnang i Kampong Cham, gdzie mieszka najwięcej muzułmanów.
Pierwszą wersję tego artykułu napisał w 2010 r. Stanisław Kozłowski; obecną opracowała Redakcja ABC Kambodża.
Zdjęcie główne: meczet Muk Dac w Chroy Changvar w Phnom Penh (2020 r.), fot. Io Herodotus, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Źródła
- General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019, Final Report – National Institute of Statistics (tabela 2.5.1: islam 2,0% w 2019 r., 1,9% w 2008 r.; ludność 15 552 211)
- OUKOUBAH: Justice for the Cham Muslims under Democratic Kampuchea Regime – Ysa Osman, Documentation Center of Cambodia (2002) (liczebność Czamów przed 1975 i po 1979 r., śmiertelność 2–3 razy wyższa)
- Cambodia’s Hidden Scars, wyd. 3 – Documentation Center of Cambodia (wyrok ECCC w sprawie 002/02 z 16 listopada 2018 r.)
- Cambodian Genocide Program – Genocide Studies Program, Uniwersytet Yale (ok. 1,7 mln ofiar; skazanie za ludobójstwo Czamów)
- The Color of Memory: Cham Silk Boutique Shop in Koh Norea – Documentation Center of Cambodia (sierpień 2026 r.)
- DCCAM Provincial Center: Cham Silk: Colors of Memory – Documentation Center of Cambodia (tkaczki ze wsi Chan Kiek i Sre Prey w prowincji Kampong Chhnang, sklep w prowincji Kampong Cham, ośrodek w Koh Norea)
- DCCAM Provincial Center: Kampong Cham Documentation Center – Documentation Center of Cambodia (adres, umawianie wizyt, godziny pracy DC-Cam)
- Chroy Changvar District – Wikipedia (uzupełniająco: cypel u zbiegu Mekongu i Tonle Sap, w przeszłości zamieszkany głównie przez Czamów, Malajów i Jawajczyków)
- Khan Chbar Ampov – Wikipedia (uzupełniająco: most Koh Pich – Koh Norea otwarty w październiku 2023 r.)
- Cham people – Wikipedia (uzupełniająco: królestwo Czampa, odmiany islamu)
