Trybunał ECCC, wspierany przez ONZ, prawomocnie skazał na dożywocie trzech ludzi reżimu Czerwonych Khmerów: Ducha, Nuon Chea i Khieu Samphana. Ieng Sary i Ieng Thirith zmarli bez wyroku, a ostatnią apelację, Khieu Samphana, oddalono 22 września 2022 r.
Czym był trybunał ECCC?
ECCC (Extraordinary Chambers in the Courts of Cambodia, Nadzwyczajne Izby w Sądach Kambodży) to sąd mieszany, złożony z sędziów kambodżańskich i międzynarodowych, powołany na mocy umowy Kambodży z ONZ do sądzenia zbrodni popełnionych od 17 kwietnia 1975 r. do 6 stycznia 1979 r. Mógł sądzić tylko dwie grupy: najwyższych przywódców Demokratycznej Kampuczy oraz osoby „najbardziej odpowiedzialne” za zbrodnie, dlatego oskarżonych było niewielu. Zakończył postępowania sądowe w 2022 r., a od stycznia 2023 r. pełni już tylko funkcje rezydualne: chroni ofiary i świadków, nadzoruje wykonanie kar i udostępnia archiwum.
Kim byli oskarżeni w sprawie 002?
Sprawa 002 była głównym procesem trybunału przeciwko najwyższym żyjącym przywódcom reżimu Czerwonych Khmerów. Akt oskarżenia sędziowie śledczy wydali 15 września 2010 r. Objął on cztery osoby:
- Nuon Chea, zastępcę sekretarza Komunistycznej Partii Kampuczy, zwanego „Bratem nr 2”, który według trybunału miał wraz z Pol Potem ostateczny głos w sprawie polityki partii,
- Khieu Samphana, przewodniczącego Prezydium Państwa, czyli formalnego szefa państwa Demokratycznej Kampuczy,
- Ieng Sary, wicepremiera i ministra spraw zagranicznych,
- Ieng Thirith, jego żonę, minister spraw społecznych.
Pol Pot nie stanął przed sądem: zmarł 15 kwietnia 1998 r. w Anlong Veng, o czym piszemy w artykule o miejscu śmierci Pol Pota.
Sprawa 001: Duch, komendant więzienia S-21
Pierwszym skazanym przez ECCC był Kaing Guek Eav, zwany „Duchem”, komendant więzienia S-21 w Tuol Sleng. Trybunał ustalił, że w S-21 osadzono co najmniej 12 273 osoby, a co najmniej 11 742 z nich stracono; muzeum Tuol Sleng szacuje liczbę uwięzionych w latach 1975–1979 na 15–20 tys. W jego procesie zeznawał m.in. malarz Vann Nath, jeden z nielicznych ocalałych z S-21.
- 26 lipca 2010 r.: wyrok pierwszej instancji, 35 lat więzienia (obniżone do 30 lat za wcześniejszy bezprawny areszt wojskowy).
- 3 lutego 2012 r.: Izba Sądu Najwyższego podwyższyła karę do dożywocia.
- 2 września 2020 r.: Duch zmarł w Phnom Penh, odbywając karę.
Jakie wyroki zapadły w sprawie 002?
Trybunał podzielił sprawę 002 na dwa procesy. W pierwszym (002/01) sądził przede wszystkim przymusowe wysiedlenia ludności, w drugim (002/02) m.in. ludobójstwo, obozy pracy i więzienia.
| Osoba | Rozstrzygnięcie |
|---|---|
| Nuon Chea | 7 sierpnia 2014 r. dożywocie za zbrodnie przeciwko ludzkości (utrzymane 23 listopada 2016 r.); 16 listopada 2018 r. skazany za ludobójstwo Wietnamczyków i Czamów; zmarł 4 sierpnia 2019 r. w trakcie apelacji, więc wyrok z 2018 r. nie jest prawomocny |
| Khieu Samphan | 7 sierpnia 2014 r. dożywocie (utrzymane 23 listopada 2016 r.); 16 listopada 2018 r. skazany za ludobójstwo Wietnamczyków; 22 września 2022 r. Izba Sądu Najwyższego utrzymała dożywocie |
| Ieng Sary | Zmarł 14 marca 2013 r. w trakcie procesu; postępowanie umorzono |
| Ieng Thirith | 17 listopada 2011 r. uznana za niezdolną do udziału w procesie z powodu stanu psychicznego; zmarła w sierpniu 2015 r., a postępowanie umorzono |
Co ze sprawami 003 i 004?
Poza sprawami 001 i 002 trybunał prowadził śledztwa przeciwko czterem dowódcom średniego szczebla. Żadne z nich nie skończyło się procesem. W trzech sprawach kambodżański i międzynarodowy sędzia śledczy wydali sprzeczne postanowienia (jeden umorzył śledztwo, drugi wniósł akt oskarżenia), więc Izba Sądu Najwyższego zamknęła sprawy z powodu braku wiążącego aktu oskarżenia.
| Sprawa | Podejrzany | Jak się zakończyła |
|---|---|---|
| 003 | Meas Muth, dowódca marynarki wojennej | zamknięta przez Izbę Sądu Najwyższego 17 grudnia 2021 r. (sprzeczne postanowienia sędziów śledczych) |
| 004/01 | Im Chaem, sekretarz dystryktu Preah Netr Preah | umorzona: sędziowie śledczy uznali, że nie podlega jurysdykcji ECCC; Izba Przedprocesowa potwierdziła to 28 czerwca 2018 r. |
| 004/02 | Ao An, zastępca sekretarza Strefy Centralnej | zamknięta przez Izbę Sądu Najwyższego 10 sierpnia 2020 r. (sprzeczne postanowienia) |
| 004 | Yim Tith, sekretarz kilku sektorów i dystryktu Kirivong | zamknięta przez Izbę Sądu Najwyższego 28 grudnia 2021 r. (sprzeczne postanowienia) |
Dlaczego te procesy były ważne?
Procesy dotyczyły jednej z największych zbrodni XX w. W latach 1975–1979 z rąk reżimu, z głodu, chorób i wyczerpania zginęło ok. 1,7 mln osób, czyli ponad jedna piąta ludności kraju (szacunki wahają się od 1,5 do 2,2 mln). Sprawy trwały od aresztowań w 2007 r. do ostatniej apelacji w 2022 r., więc wielu oskarżonych i świadków nie doczekało wyroków. Według zestawienia UNAKRT (pomocy ONZ dla procesów Czerwonych Khmerów) wydatki trybunału w latach 2006–2020 wyniosły 372,9 mln USD (283,6 mln część międzynarodowa i 89,3 mln część kambodżańska); największym darczyńcą była Japonia. Najważniejsze daty tej epoki zebraliśmy w kalendarium dziejów Kambodży, a o jednym z filmów dokumentujących zeznania sprawców piszemy w tekście „Wrogowie publiczni”: film o zbrodniach Czerwonych Khmerów.
Najczęstsze pytania
Czy przywódców Czerwonych Khmerów skazano?
Tak, ale tylko trzech. Prawomocne dożywocie otrzymali Kaing Guek Eav „Duch” (2012), Nuon Chea i Khieu Samphan (obaj w sprawie 002/01, utrzymane w 2016 r.). Za ludobójstwo prawomocnie skazano tylko Khieu Samphana (2022). Skazanych jest tak mało, bo trybunał mógł sądzić wyłącznie najwyższych przywódców i osoby najbardziej odpowiedzialne, Ieng Sary i Ieng Thirith zmarli przed wyrokiem, a sprawy 003 i 004 zamknięto bez procesu.
Co stało się ze sprawami 003 i 004?
Zakończyły się bez procesu. Sprawę Im Chaem umorzono w 2018 r., a sprawy Ao Ana (2020), Meas Mutha i Yim Titha (obie w grudniu 2021 r.) Izba Sądu Najwyższego zamknęła, bo sędziowie śledczy wydali sprzeczne postanowienia i nie było wiążącego aktu oskarżenia.
Ile kosztował trybunał ECCC?
Według UNAKRT wydatki trybunału w latach 2006–2020 wyniosły 372,9 mln USD; ostatnie postępowanie zakończyło się w 2022 r.
Czy Pol Pot został osądzony?
Nie. Pol Pot zmarł 15 kwietnia 1998 r. w Anlong Veng, kilka lat przed rozpoczęciem pracy trybunału ECCC.
Czy trybunał ECCC nadal działa?
Nie prowadzi już procesów. Postępowania sądowe zakończył w 2022 r., a od stycznia 2023 r. wykonuje wyłącznie funkcje rezydualne, m.in. ochronę ofiar i świadków oraz nadzór nad wykonaniem kar.
Pierwszą wersję tego artykułu napisał w 2010 r. Stanisław Kozłowski; obecną opracowała Redakcja ABC Kambodża.
Zdjęcie główne: Extraordinary Chambers in the Courts of Cambodia, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons
Źródła
- Extraordinary Chambers in the Courts of Cambodia (ECCC) – oficjalna strona trybunału (zakończenie postępowań w 2022 r., funkcje rezydualne od 2023 r.).
- Case 002 – ECCC – akt oskarżenia z 15 września 2010 r., oskarżeni i podział sprawy.
- Kaing Guek Eav – profil oskarżonego, ECCC – wyroki z 2010 i 2012 r., liczba więźniów S-21, data śmierci.
- History of the Museum – Tuol Sleng Genocide Museum – szacunek 15–20 tys. uwięzionych w S-21 w latach 1975–1979.
- Nuon Chea – profil oskarżonego, ECCC – wyroki z 2014, 2016 i 2018 r., data śmierci.
- Khieu Samphan – profil oskarżonego, ECCC – wyroki i apelacja z 22 września 2022 r.
- Ieng Sary – profil oskarżonego, ECCC i Ieng Thirith – profil oskarżonej, ECCC – zgony i umorzenie postępowań.
- Case 003 – ECCC, Case 004/01, Case 004/02 i Case 004 – podejrzani i zamknięcie spraw w latach 2018–2021.
- About the ECCC – jurysdykcja czasowa (17.04.1975–6.01.1979) i osobowa (najwyżsi przywódcy i osoby najbardziej odpowiedzialne).
- Finances – United Nations Assistance to the Khmer Rouge Trials (UNAKRT) – „ECCC Financial Outlook as at 31 December 2020”: wydatki 2006–2020 372,9 mln USD, wkłady darczyńców.
- Cambodian Genocide Program – Uniwersytet Yale – ok. 1,7 mln ofiar (21% ludności).
