Kobieta w kulturze khmerskiej to jednocześnie symbol piękna i ładu (apsary w Angkorze, tancerki Baletu Królewskiego), strażniczka domu i filar gospodarki. Już pod koniec XIII w. handlem na targach Angkoru zajmowały się kobiety, a w 2022 r. należało do nich 62% mikroprzedsiębiorstw w Kambodży.
Kobieta w handlu: od Angkoru do dziś
Zhou Daguan, chiński dyplomata, który przebywał w Angkorze od sierpnia 1296 do lipca 1297 r., zanotował w relacji „Zwyczaje Kambodży”, że handlem zajmują się kobiety: sprzedawczynie rozkładały towar na matach na ziemi i płaciły urzędnikom za miejsce na targu. Khmerka nie była więc wyłącznie ozdobą ceremonii.
Ten rys przetrwał do dziś. Międzynarodowa Korporacja Finansowa (IFC) podawała w marcu 2022 r., że kobiety posiadają 62% mikro- i nieformalnych przedsiębiorstw w Kambodży, a tylko 3% przedsiębiorczyń ma dostęp do formalnego kredytu (IFC: Cooking Up Solutions for Cambodia’s Women Entrepreneurs). Khmerki są więc aktywne ekonomicznie, ale nie zawsze mają równy dostęp do kapitału i instytucji.
Kobiety są też zdecydowaną większością pracowników największej branży eksportowej: w 2024 r. w sektorze odzieżowo-obuwniczym i artykułów podróżnych pracowało ponad 918 tys. osób, z czego 75–80% to kobiety (Better Factories Cambodia: Annual Report 2024).
Kobieta jako znak kultury
Ten sam ideał kobiety, cichej, wdzięcznej i opanowanej, opisuje kodeks Chbab Srey (niżej), przedstawiają reliefy apsar i odtwarzają tancerki baletu dworskiego. Widać go też w zwyczaju rodzinnych portretów w strojach odświętnych, opisanym w tekście Sesja zdjęciowa w stroju khmerskim.
Tancerki zaklęte w murach Angkoru
Wizerunek kobiety jest częstym motywem w sztuce khmerskiej. Na ścianach świątyń Angkoru wyrzeźbiono tańczące boginki, zwane apsarami (w mitologii hinduistycznej to niebiańskie tancerki zabawiające bogów), oraz stojące nieruchomo boginie, dewaty. Inwentaryzacja Kenta Davisa z 2013 r. naliczyła w samym Angkor Wat 1796 dewat, nie licząc postaci na najwyższych wieżach (Devata.org: Angkor Wat Devata Inventory).
Współczesne tancerki
Tradycję tę kontynuują dziś tancerki. Współczesne apsary występują w bogato zdobionych, złoto-srebrnych strojach, w biżuterii i koronie, przy której zawieszony jest biały kwiat czampaka (po khmersku phka champa). Balet Królewski Kambodży został wpisany na listę niematerialnego dziedzictwa ludzkości UNESCO w 2008 r. (w 2003 r. proklamowano go arcydziełem). Role kobiece, w tym główne postaci, tańczą kobiety, a repertuar od wieków wiązał się z uroczystościami dworskimi: koronacjami, ślubami, pogrzebami i świętami (UNESCO: Royal ballet of Cambodia). Strój również nie jest drobiazgiem: korona, biżuteria i narodowy strój Kambodży porządkują ruch i zamieniają tancerkę w żywy symbol.
Tancerki Baletu Królewskiego w strojach apsar. Zdjęcie (kadr): dalbera, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
Kobieta w domu i małżeństwie
Dom, reputacja rodziny, wychowanie dzieci i relacje między rodami to drugie, mniej widowiskowe oblicze roli kobiety; normy tej roli spisuje kodeks Chbab Srey, opisany niżej. Ceremonie małżeńskie opisujemy w artykule Khmerski ślub i wesele.
Chbab Srey: kodeks „idealnej żony”
Tradycyjny ideał żony wyznacza Chbab Srey („prawa kobiet”), kodeks zachowania w formie poematu, w którym matka radzi nowo poślubionej córce, jak dbać o pokój w domu, mówić cicho i szanować męża. Według badaczek Emily Anderson i Kelly Grace poemat przekazywano ustnie od XIV do XIX w., zanim go spisano (Studies in Social Justice, 2018); towarzyszy mu męski odpowiednik, Chbab Pros. W tradycyjnym ujęciu wzorowa żona wstaje przed mężem, przygotowuje posiłki, dba o dom i dzieci, a skromność i powściągliwość uchodzą za główne cnoty.
To opis normatywnego ideału, a nie rzeczywistości. Krytycy wskazują, że kodeks utrwalał podporządkowanie kobiet. Do 2007 r. uczniowie szkół średnich uczyli się całego poematu na pamięć; w 2007 r. Ministerstwo Edukacji, Młodzieży i Sportu znacznie ograniczyło liczbę nauczanych wersów. W podręcznikach literatury khmerskiej z 2011 r. zostały fragmenty: 33 wersy w klasie 8 i sześć w klasie 9 (Anderson i Grace 2018). W październiku 2013 r. Komitet ONZ ds. Likwidacji Dyskryminacji Kobiet (CEDAW) wyraził zaniepokojenie, że Chbab Srey jest głęboko zakorzeniony w kulturze i nadal wyznacza stereotypowe role kobiet i mężczyzn w rodzinie i społeczeństwie (CEDAW/C/KHM/CO/4-5, pkt 18).
Współcześnie często oboje małżonkowie pracują zawodowo: według szacunków Międzynarodowej Organizacji Pracy w 2025 r. aktywnych zawodowo było 77,4% kobiet w wieku 15+ i 87,8% mężczyzn (Bank Światowy, dane ILO). Tradycyjny model, w którym żona zajmuje się wyłącznie domem, jest więc coraz rzadszy.
Co zmienia się dziś?
Współczesna Khmerka częściej niż jej matka uczy się, pracuje poza domem i prowadzi własną firmę, ale nadal rzadziej ma dostęp do kredytu i stanowisk (patrz liczby IFC wyżej). Najlepiej widać to w liczbach:
- Polityka. Po wyborach w 2023 r. kobiety zajmują 13,6% mandatów w Zgromadzeniu Narodowym, czyli 17 ze 125; w poprzedniej kadencji było to 20,8% (dane Unii Międzyparlamentarnej w bazie Banku Światowego, stan na 2025 r.).
- Edukacja. Dziewczęta częściej niż chłopcy kończą szkołę: w 2024 r. niższy cykl szkoły średniej (do klasy 9) ukończyło 67,7% dziewcząt i 55,7% chłopców, a współczynnik skolaryzacji na studiach wyższych wyniósł 22,7% wśród kobiet i 20,2% wśród mężczyzn (dane Instytutu Statystycznego UNESCO w bazie Banku Światowego). Tradycyjne wzorce, takie jak Chbab Srey, nie zniknęły, tylko łagodnieją w miastach szybciej niż na wsi. Dawne wyobrażenia o roli kobiety przechowuje też literatura ludowa, np. opowieść o kobiecie i manguście. O szerszym tle obyczajów piszemy w tekście Zwyczaje i etykieta w Kambodży.
Najczęstsze pytania
Czy u Khmerów dominował matriarchat?
To uproszczenie. Źródła, takie jak relacja Zhou Daguana, pokazują raczej, że kobiety miały bardzo widoczną pozycję w handlu i rodzinie, ale nie świadczy to o rządach kobiet.
Czy Khmerki miały tylko rolę domową?
Nie. Obok obowiązków rodzinnych kobiety były i są mocno obecne w handlu i małych firmach.
Czy dawny ideał żony nadal obowiązuje?
Nie w jednolitej formie. Chbab Srey nadal wpływa na obyczaj, ale w szkołach uczy się dziś tylko jego fragmentów, a współczesne rodziny częściej dzielą role inaczej niż dawniej.
Gdzie najlepiej zobaczyć kobiecy wymiar kultury Khmerów?
Zacznij od apsar i Baletu Królewskiego, a następnie zajrzyj na lokalny targ, gdzie widać codzienną pracę kobiet.
Zdjęcie główne: McKay Savage, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
Źródła
- UNESCO: Royal ballet of Cambodia
- Zhou Daguan, A Record of Cambodia: The Land and Its People, przeł. Peter Harris, 2007 (opis targów w Angkorze), uzupełniająco Wikipedia: Zhou Daguan
- CEDAW: Concluding observations on the combined fourth and fifth periodic reports of Cambodia, 29.10.2013 (CEDAW/C/KHM/CO/4-5)
- Emily Anderson, Kelly Grace: From Schoolgirls to „Virtuous” Khmer Women: Interrogating Chbab Srey and Gender in Cambodian Education Policy, Studies in Social Justice 12(2), 2018
- Kent Davis, Devata.org: Angkor Wat Devata Inventory (wersja z 30.05.2013)
- Bank Światowy: Proportion of seats held by women in national parliaments, Kambodża (źródło: IPU)
- Bank Światowy: Lower secondary completion rate, female, Kambodża (źródło: UNESCO UIS)
- Bank Światowy: Labor force participation rate, female, Kambodża (szacunek ILO, 2025)
- IFC: Cooking Up Solutions for Cambodia’s Women Entrepreneurs (2022)
- Better Work: Better Factories Cambodia Annual Report 2024
.jpg){kind=link}