Opowieść o kobiecie i manguście to wersja wędrownej bajki z indyjskiej Pańczatantry, opowiadana w Kambodży, którą opublikowaliśmy w 2011 r.: matka zabija wierną mangustę, sądząc, że skrzywdziła jej synka, choć zwierzę walczyło z wężem. Przestrzega przed pochopnym osądem.
Treść opowieści
Przytaczamy wersję opowiadaną w Kambodży, którą opublikowaliśmy w 2011 r. jako khmerską opowieść ludową. To przekaz ustny, a nie przekład tekstu z konkretnej drukowanej antologii. Rozgrywa się w wiejskim domu, a jej bohaterami są matka, niemowlę i oswojona mangusta.
W pewnej małej wiosce żyła skromna rodzina: mąż, żona i trzymiesięczny chłopiec. Domownikiem była także mangusta, przyjaciel domu. Żyli szczęśliwie w małym domku krytym strzechą.
Pewnego dnia żona wyprawiła męża do pracy w polu, nakarmiła dziecko i zaczęła się bawić z synkiem i mangustą. Chłopczyk zasnął, a matka ułożyła go w hamaku i poszła do swoich obowiązków. Mangusta czujnie strzegła śpiącego malca.
W pewnym momencie kobieta poszła do sąsiadów pożyczyć „chang-eh” (khm. ចង្អេរ, wym. cɑŋʔee), płaski kosz pleciony z bambusowych listewek, w którym wieje się i przesiewa ryż. Wiedziała, że mangusta popilnuje synka. Rozmowa z sąsiadami przeciągnęła się jednak i kobieta została poza domem dłużej.
Tymczasem do domu niepostrzeżenie wpełzł jadowity wąż. Owinął się wokół liny hamaka i podążał w kierunku dziecka. Czujna mangusta zauważyła go i bohatersko zaatakowała, ale wąż zdążył już wpuścić jad i uśmiercił chłopca, zanim mangusta go pokonała.
Mangusta, cała we krwi przeciwnika, wybiegła z domu, by zwrócić uwagę kobiety. Gdy ta zobaczyła zakrwawione zwierzę, uznała, że to ono skrzywdziło jej dziecko. Wściekła, bez zastanowienia, chwyciła duży kij i zabiła mangustę.
Gdy chwilę później znalazła w domu martwego synka, a pod hamakiem zakrwawionego węża, zrozumiała, jaki dramat się rozegrał i jak wielki błąd popełniła, obwiniając zaprzyjaźnioną mangustę. Przez impulsywność straciła nie tylko dziecko, ale też zwierzę, które było prawdziwym przyjacielem rodziny.
Jaki jest morał?
Opowieść przestrzega przed impulsywnością i działaniem w gniewie, zanim pozna się prawdę.
Skąd pochodzi ta opowieść?
Opowieść o kobiecie i manguście wywodzi się z indyjskiej Pańczatantry, sanskryckiego zbioru bajek, gdzie nosi tytuł „Braman i mangusta”. W katalogu bajek Aarnego–Thompsona–Uthera to typ 178A. Językoznawca Murray B. Emeneau nazwał jej wędrówkę z Indii do Walii jednym z najlepiej udokumentowanych przypadków przenikania bajek między kulturami:
- Na Zachód trafiła przez przekłady arabskie („Kalila i Dimna”), perskie, hebrajskie, greckie i łacińskie. Jej wariantem jest walijska legenda o Llywelynie i psie Gelercie.
- Na Wschód rozeszła się w kilkunastu wersjach chińskich i dalej, od Mongolii po Malezję.
Czym wersja khmerska różni się od indyjskiej?
Przytoczona wersja opowiadana w Kambodży różni się od indyjskiej przede wszystkim zakończeniem. W Pańczatantrze mangusta zabija węża, zanim ten dosięgnie dziecka: niemowlę przeżywa, a ginie tylko niesłusznie oskarżone zwierzę. W przytoczonej wersji z Kambodży wąż zdąży ukąsić chłopca, więc matka traci i dziecko, i przyjaciela domu. Zmienia się też tło: w miejsce bramina i jego żony występuje kambodżańska rodzina z wioski, a dziecko śpi w hamaku, co opisujemy w artykule Hamaki w Kambodży: sen na wsi i bezpieczeństwo niemowląt.
Inne khmerskie opowieści znajdziesz w artykułach Legenda Phnom Sampeau: krokodyl, statek i wzgórza Battambang i Legenda khmerskiego Nowego Roku – Kabil Maha Brahma, a o dawnej sztuce opowiadania legend w tekście Sbek Thom – khmerski teatr cieni w Kambodży.
Najczęstsze pytania
Jaki jest morał opowieści o kobiecie i manguście?
Nie działaj w gniewie, zanim poznasz prawdę. Matka zabija mangustę, bo widzi krew na jej sierści, i dopiero potem odkrywa, że zwierzę walczyło z wężem w obronie dziecka.
Skąd pochodzi ta opowieść?
Z indyjskiej Pańczatantry, gdzie nosi tytuł „Braman i mangusta” (typ ATU 178A). Stamtąd rozeszła się na zachód, aż do Walii, i na wschód, do Chin i Azji Południowo-Wschodniej.
Pierwszą wersję tego artykułu napisała w 2011 r. Patrycja Bałabańska; obecną opracowała Redakcja ABC Kambodża.
Zdjęcie główne: Chung Bill Bill, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
Źródła
- S. Blackburn, The Brahmin and the Mongoose: The Narrative Context of a Well-Travelled Tale, Bulletin of the School of Oriental and African Studies 59 (3), 1996, s. 494–507 (wersja z Pańczatantry, wędrówka na zachód i wschód)
- M. B. Emeneau, A Classical Indian Folk-Tale as a Reported Modern Event: the Brahman and the Mongoose, Proceedings of the American Philosophical Society 83 (3), 1940, s. 503–513
- ចង្អេរ, Wiktionary (płytki płaski kosz z plecionego bambusa)
- ចង្អេរ – hasło w słowniku SEAlang (serwis bez wersji https; słowniki R. Headleya i Chuona Natha: duży płaski kosz z bambusa do wiania ryżu, wym. cɑŋʔee)
- The Brahmin and the Mongoose, Wikipedia (uzupełnienie: typ ATU 178A, wersje chińskie)
