Apsary to w mitologii hinduskiej półboskie tancerki z niebiańskiego dworu boga Indry, a w Kambodży najbardziej rozpoznawalny obraz sztuki khmerskiej. Ich wizerunki zdobią setki płaskorzeźb w Angkorze, a współczesny taniec apsara stworzyła w latach pięćdziesiątych XX w. królowa Kossamak.
Kim są apsary?
Apsary to w mitologii hinduskiej półludzkie, półboskie kobiety żyjące na dworze boga Indry, gdzie tańczą dla bogów. Uważa się je także za duchy chmur i wód, a porównuje do nimf z mitologii greckiej i rzymskiej.
Do kultury Khmerów apsary trafiły z wyobrażeń indyjskich, ale w Kambodży zyskały własne życie. Stały się znakiem piękna, harmonii i porządku świata, obecnym w sztuce, nauce tańca i turystyce. Apsarę ma w nazwie nawet państwowa instytucja zarządzająca parkiem archeologicznym Angkor.
Apsary na reliefach Angkoru
Płaskorzeźby apsar zdobią świątynie epoki angkorskiej, która zaczęła się w 802 r. i trwała do XV w.; najwięcej ich powstało w XII–XIII w. Historycy sztuki odróżniają dwa typy kobiecych postaci: apsary przedstawia się w tańcu, w ruchu, często w locie, a dewaty (devata) to stojące nieruchomo boginie zwrócone przodem do widza. Szczególnie wiele kobiecych postaci zdobi ściany Angkor Wat, a tańczące apsary zobaczysz także m.in. na filarach Bayonu. Maurice Glaize pisał o „niezliczonych dewatach” Angkor Wat, wyrzeźbionych z niezwykłą różnorodnością fryzur i strojów, pojedynczo albo w grupach po dwie, trzy (Maurice Glaize, Les monuments du groupe d’Angkor, 4. wyd. (1993), przekład angielski N. Tremmel, theangkorguide.com). Inwentaryzacja Kenta Davisa z 2013 r. naliczyła w Angkor Wat 1796 dewat, nie licząc postaci na najwyższych wieżach (Devata.org: Angkor Wat Devata Inventory).
Angkor wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO 14 grudnia 1992 r. (UNESCO). O stylach i symbolice świątyń piszemy w artykule o architekturze khmerskiej.
Taniec apsara: od reliefu do sceny
Taniec apsara w obecnej formie powstał w latach 50. XX w. Królowa Sisowath Kossamak, zainspirowana szkolnym przedstawieniem dzieci w papierowych kostiumach apsar, odtworzyła taniec na podstawie dawnego układu, z muzyką orkiestry pinpeat. Pierwszą zawodową tancerką apsary nowej epoki uczyniła swoją wnuczkę, księżniczkę Norodom Buppha Devi, która uczyła się tańca od piątego roku życia.
Kostium nawiązuje wprost do reliefów: jedwabny sampot, dopasowany stanik w kolorze skóry, złote naszyjniki, bransolety i wysoka korona z trzema szczytami, taka jak na rzeźbach z Angkoru. Kostium wymusza kontrolę ciała, a elegancja tańca bierze się z rygoru: dłoń, łokieć i bark muszą pracować jak jeden instrument, a skodyfikowane gesty opowiadają klasyczne mity. O stroju piszemy w artykule Sampot – narodowy strój Kambodży.
Taniec apsara jest częścią repertuaru Baletu Królewskiego Kambodży, wpisanego na listę UNESCO. W tamtym artykule opisujemy instytucję: role, naukę, losy tancerzy za Czerwonych Khmerów i odbudowę po 1979 r.
Gdzie zobaczyć taniec apsara?
Taniec apsara najłatwiej zobaczyć wieczorem w Siem Reap, gdzie pokazy z kolacją dają hotele i teatry. Przykładem jest Apsara Theatre w hotelu Angkor Village przy Wat Bo Road (Street 26), który od 1997 r. wystawia tańce klasyczne, w tym taniec apsara, taniec masek i tańce ludowe w wykonaniu ok. 30-osobowego zespołu (Angkor Village Hotel). Według strony teatru kolacja zaczyna się codziennie o 19:30, pokaz trwa od 20:30 do 21:30, a pakiet z kolacją kosztuje od 34 USD (stan na październik 2026 r., Apsara Theatre; Wikivoyage podaje 33 USD).
Miejsca pokazów tańca klasycznego w Phnom Penh, w tym losy sceny stowarzyszenia Sovanna Phum, podajemy w sekcji „Gdzie zobaczyć Balet Królewski?” artykułu Balet Królewski Kambodży: historia, role i UNESCO, żeby nie powtarzać ich w dwóch miejscach.
Rodin i khmerskie tancerki
Khmerskie tancerki zachwyciły Europę na długo przed epoką masowej turystyki. W lipcu 1906 r. Auguste Rodin zobaczył tancerki dworu króla Sisowatha, który przybył z pierwszą wizytą do Francji: najpierw 10 lipca w Paryżu, w Lasku Bulońskim, a potem pojechał za zespołem do Marsylii. W ciągu tygodnia wykonał ok. 150 rysunków, które później podkolorował akwarelą (Angkor Database).
Najczęstsze pytania
Czy taniec apsara to to samo co Balet Królewski?
Nie do końca. Taniec apsara jest najbardziej znanym obrazem klasycznego tańca khmerskiego, ale repertuar Baletu Królewskiego jest szerszy i obejmuje m.in. role męskie, olbrzymów i małp.
Czym różni się apsara od dewaty?
Na reliefach Angkoru apsara tańczy albo unosi się w powietrzu, a dewata stoi nieruchomo, zwrócona przodem do widza. Obie postacie przedstawiają boskie kobiety.
Kto stworzył współczesny taniec apsara?
Królowa Sisowath Kossamak w latach 50. XX w., a pierwszą tancerką była jej wnuczka, księżniczka Norodom Buppha Devi.
Pierwszą wersję tego artykułu napisał w 2010 r. Stanisław Kozłowski; obecną opracowała Redakcja ABC Kambodża.
Zdjęcie główne: SARET SAYON / Pexels, licencja Pexels. Na zdjęciu taniec apsara w prowincji Battambang.
Źródła
- UNESCO: 28th Anniversary of Angkor in the UNESCO World Heritage List
- Angkor Database: Auguste Rodin and the Cambodian Dancers, 1906
- UNESCO: Royal Ballet of Cambodia
- Apsara Theatre (Angkor Village, Siem Reap): Dinner Show oraz strona hotelu
- Maurice Glaize: Les monuments du groupe d’Angkor, 4. wyd. (1993), przekład angielski N. Tremmel, rozdz. „Angkor Wat”
- Kent Davis, Devata.org: Angkor Wat Devata Inventory (wersja z 30.05.2013)
- Wikipedia: Apsara Dance (uzupełniająco: historia tańca i kostium)
