Balet Królewski Kambodży, czyli klasyczny taniec khmerski, to związana z dworem od ponad tysiąca lat sztuka, w której tancerki opowiadają mity gestem przy orkiestrze i żeńskim chórze. UNESCO ogłosiło go arcydziełem w 2003 r., a w 2008 r. wpisało na listę niematerialnego dziedzictwa.
Czym jest Balet Królewski?
Balet Królewski Kambodży to klasyczny taniec khmerski: forma teatru tańca, w której tancerze nie mówią ani nie śpiewają, tylko oddają słowa i emocje skodyfikowanymi gestami dłoni, ramion i stóp. Akcję komentuje żeński chór, a całości towarzyszy tradycyjna orkiestra pinpeat. Przedstawienie może być krótkim tańcem albo pełną opowieścią mitologiczną (UNESCO; raport okresowy Kambodży dla UNESCO, 2024).
Dworska rozrywka i tradycja świątynna
Według UNESCO klasyczny taniec khmerski jest związany z królewskim dworem od ponad tysiąca lat i towarzyszył koronacjom, ślubom, pogrzebom oraz świętom khmerskim. Tancerzy postrzegano tradycyjnie jako posłańców króla do bogów i przodków. Dziś balet występuje też podczas ceremonii religijnych i festiwali i jest jednym z symboli tożsamości narodowej.
Wizerunki tancerek widnieją na reliefach Angkor Wat z początku XII w. Mit i ikonografię niebiańskich tancerek opisujemy w artykule Apsary – niebiańskie tancerki, a rolę kobiet w kulturze khmerskiej w tekście Kobieta w kulturze khmerskiej.
Status UNESCO
Balet Królewski znalazł się na listach UNESCO dwa razy:
| Rok | Wydarzenie |
|---|---|
| 2003 | UNESCO ogłasza Balet Królewski Arcydziełem Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości |
| 2008 | wpis na Reprezentatywną Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości |
Proklamacja z 2003 r. przypadła na lata, gdy obecny król Norodom Sihamoni był ambasadorem Kambodży przy UNESCO (1993–2004). Sam jest tancerzem z wykształcenia: studiował taniec klasyczny i muzykę w Pradze; w latach 1981–2000 uczył tańca klasycznego we francuskich konserwatoriach, a w latach 1984–1988 był dyrektorem artystycznym zespołu baletowego Deva (według oficjalnego życiorysu króla).
Repertuar i postacie
Choreografia utrwala symboliczne pozy i gesty, a każdy ruch dłoni, nadgarstka czy stopy ma konkretne znaczenie. W repertuarze wracają bohaterowie, demony, księżniczki i istoty nadprzyrodzone. Według UNESCO wyróżnia się cztery typy postaci, z własnym kolorem, kostiumem, makijażem i maską:
- Neang, kobieta;
- Neayrong, mężczyzna;
- Yeak, olbrzym;
- Sva, małpa.
Kambodżański raport okresowy dla UNESCO z 2024 r. podaje, że role żeńskie, męskie i olbrzymów odtwarzają dziś kobiety, a małpę tańczą mężczyźni. Ministerstwo Kultury opracowało dla uczniów osobne podręczniki do każdej z czterech ról. Narodowy Balet w Phnom Penh tańczy też tańce ludowe, np. taniec pawia z Pailin, związany z ludem Kula, który opisujemy w artykule Narodowy Dzień Kultury w Kambodży (3 marca) – Pailin 2012.
Lata ciemności i odbudowa
W latach 1975–1979 reżim Czerwonych Khmerów wyeliminował niemal wszystkich mistrzów tańca i muzyki, a Balet Królewski praktycznie przestał istnieć. Zaraz po upadku reżimu w 1979 r. zespoły zaczęły się odradzać dzięki ocalałym artystom. Jedną z nich była Em Theay, mistrzyni baletu, tancerka i muzyczka, która przeżyła ten czas i do śmierci w czerwcu 2021 r., w wieku 86 lat, przekazywała wiedzę kolejnym pokoleniom; w 2012 r. król uhonorował ją jako jedną z pierwszych 17 osób w programie „Living Human Treasures” (Żywe Ludzkie Skarby) (UNESCO).
Gdzie uczy się baletu?
Tej sztuki uczy się w państwowych szkołach artystycznych i na Królewskim Uniwersytecie Sztuk Pięknych (RUFA). Według raportu z 2024 r.:
- Średnia Szkoła Sztuk Pięknych, jedyna państwowa szkoła artystyczna od poziomu podstawowego do średniego, przyjmuje co roku dzieci na bezpłatne klasy baletu; wymagany jest wiek ok. 8 lat albo ukończona 3.–4. klasa szkoły podstawowej;
- Wydział Choreografii RUFA kształci studentów wyższego stopnia, a uniwersytet prowadzi też weekendowe kursy tańca dla chętnych;
- Champey Academy of Arts, niepubliczna szkoła non-profit działająca od 2013 r., prowadzi zajęcia dla dzieci i młodzieży bez ograniczeń wiekowych.
Gdzie zobaczyć Balet Królewski?
Pokazy tańca klasycznego odbywają się m.in. w Siem Reap i Phnom Penh. W Siem Reap codziennie wieczorem tańce klasyczne, w tym taniec apsara, wystawiają teatry z kolacją; adres, godziny i ceny Apsara Theatre podajemy w sekcji „Gdzie zobaczyć taniec apsara?” artykułu Apsary – niebiańskie tancerki i taniec apsara w Kambodży. W Phnom Penh przez 26 lat tańce klasyczne, muzykę tradycyjną i teatr cieni wystawiało kilka razy w tygodniu stowarzyszenie Sovanna Phum we własnym teatrze przy ul. 99, zamkniętym w maju 2020 r. (Cambodianess, 16.05.2020); pokazy tego zespołu z 2025 r. zebraliśmy w tabeli „Gdzie zobaczyć pokaz?” w artykule o teatrze cieni Sbek Thom. Stałego, cotygodniowego programu baletu klasycznego dla widzów w Phnom Penh nie ma (stan na październik 2026 r.): taniec klasyczny pokazują tam przy okazji świąt, uroczystości i festiwali szkoły artystyczne, przede wszystkim Królewski Uniwersytet Sztuk Pięknych (RUFA), który według raportu Kambodży dla UNESCO z 2024 r. często organizuje wydarzenia i festiwale kulturalne. Terminy takich przedstawień ogłaszają Ministerstwo Kultury i Sztuk Pięknych (także na Facebooku) oraz profil Średniej Szkoły Sztuk Pięknych.
Raport z 2024 r. wskazuje też na zagrożenia: niskie dochody uczniów i artystów, brak następców i wykwalifikowanych nauczycieli oraz niedocenianie zawodu artysty. UNESCO dodaje brak finansowania i ryzyko sprowadzenia tradycji do atrakcji turystycznej.
Najczęstsze pytania
Od kiedy Balet Królewski jest na liście UNESCO?
Od 2008 r. na Reprezentatywnej Liście Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości; wcześniej, w 2003 r., został ogłoszony arcydziełem.
Kto tańczy w Balecie Królewskim?
Zwykle kobiety, także w rolach męskich i olbrzymów. Postać małpy odtwarzają mężczyźni.
Gdzie można się tego uczyć?
W Średniej Szkole Sztuk Pięknych w Phnom Penh (bezpłatne klasy dla dzieci), na Królewskim Uniwersytecie Sztuk Pięknych oraz w niepublicznej Champey Academy of Arts.
Zdjęcie główne: Jadamta, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Źródła
- UNESCO: Royal Ballet of Cambodia
- UNESCO: In the memory of Neak Krou EM Theay
- UNESCO: Periodic report on the Convention, Cambodia, cycle 2020–2024 (PDF)
- Cambodianess: The Sovanna Phum Art Association Closes its Theater after 26 Years (16.05.2020)
- Ministerstwo Kultury i Sztuk Pięknych Kambodży: wydarzenia, profil na Facebooku; Średnia Szkoła Sztuk Pięknych: profil na Facebooku (linki podane na stronie ministerstwa; dostęp 2.10.2026)
- Oficjalna strona króla Norodoma Sihamoniego – Biography (Praga, Francja 1981–2000, zespół Deva 1984–1988, ambasador przy UNESCO 1993–2004)
