Banteay Kdei („cytadela cel”) to buddyjski klasztor Jayavarmana VII z przełomu XII i XIII wieku, stojący naprzeciw zbiornika Srah Srang, ok. 600 m na wschód od Ta Prohm. Jest mniejszy i spokojniejszy niż Ta Prohm, a na zwiedzanie wystarczy 40–60 minut.
Banteay Kdei w skrócie
- Czas powstania: przełom XII i XIII wieku, za panowania Jayavarmana VII (od 1181 r.); w budowli widać elementy dwóch stylów, Angkor Wat i Bayon.
- Charakter: buddyjski (mahajana) kompleks klasztorny na jednym poziomie, z dwiema koncentrycznymi galeriami.
- Nazwa: „cytadela cel”; w dawnych inskrypcjach to miejsce nosiło nazwę Kuti.
- Wymiary: zewnętrzny mur ok. 700 na 500 m, centralna część sakralna 63 na 50 m.
- Położenie: naprzeciw Srah Srang, 600 m na wschód od wschodniej bramy Ta Prohm, ok. 13 km drogą od centrum Siem Reap (Stary Targ; ok. 18 minut samochodem według wyznaczania trasy OpenStreetMap, OSRM); Angkor Enterprise zalicza Banteay Kdei do trasy Small Circuit.
- Czas zwiedzania: 40–60 minut; świątynię można przejść na wylot, z zachodu na wschód.
- Wstęp: Angkor Pass, 37 USD za 1 dzień, 62 USD za 3 dni, 72 USD za 7 dni (stan na 2026 r.).
Historia i stan zachowania
Banteay Kdei poświęcono Awalokiteśwarze (Lokeśwarze), bodhisattwie współczucia, głównemu bóstwu świątyń Jayavarmana VII. Z powodu wadliwej techniki budowy i kruchego piaskowca niskiej jakości jest dziś w gorszym stanie niż wiele innych świątyń Angkoru: sklepienia miejscami się zawaliły, a część przejść jest odgrodzona.
Świątynia nie jest jednak pozostawiona sama sobie. Archeolodzy APSARA restaurowali jej zachodnią bramę od 2020 do końca 2023 roku: kamienie rozebrano i złożono na nowo według pierwotnego układu, od fundamentów po szczyt. Zakończenie prac ogłoszono 30 stycznia 2024 roku.
Co wyróżnia Banteay Kdei?
Plan opiera się na dwóch murach obwodowych i dwóch koncentrycznych galeriach, z których wyrastają wieże sanktuariów, poprzedzonych od wschodu krzyżowym krużgankiem. Wieże i galerie połączono dopiero po ich zbudowaniu, stąd poczucie labiryntu. Zwróć uwagę na:
- gopury z twarzami Lokeśwary w zewnętrznym murze, z garudami w narożnikach, w stylu Bayonu,
- krzyżowy taras z balustradami w kształcie nag i garud,
- Salę Tancerek (ang. Hall of Dancers), prostokątną halę z czterema dziedzińcami i filarami z płaskorzeźbami apsar, przy wejściu od wschodu.
Dobry trik: po każdym przejściu między galeriami odwróć się za siebie. Z przeciwnej osi lepiej widać pęknięcia kamienia i to, jak późniejsze dobudowy zasłoniły starsze rzeźby.
Odkrycie 274 fragmentów rzeźb (2001)
W 2001 roku zespół japońskiego Sophia University, prowadzący wykopaliska badawcze w Banteay Kdei, odsłonił 274 fragmenty rzeźb buddyjskich, w większości z piaskowca, razem z kilkoma przedmiotami z metalu (APSARA). Na sesji plenarnej ICC-Angkor w 2002 r. misja Sophia University nazwała ten skład posągów najważniejszym wynikiem dziesięciu lat badań w Banteay Kdei. Znalezisko jest ważne dla badań nad buddyzmem okresu Angkoru i ewolucją sztuki khmerskiej.
Srah Srang obok świątyni
Na wschód od Banteay Kdei leży zbiornik Srah Srang, wykopany w połowie X wieku i ok. 1200 r. uzupełniony tarasem na osi świątyni. Taras stoi na zachodnim brzegu, więc rano widać z niego słońce wschodzące nad wodą, a późnym popołudniem tafla nabiera ciepłych barw.
Jak zaplanować wizytę?
Najprostszy wariant to połączenie Banteay Kdei ze Srah Srang, bo leżą dokładnie naprzeciw siebie. Przy jednodniowej wizycie logiczny układ wygląda tak: Angkor Wat, Ta Prohm, Banteay Kdei i krótki postój nad Srah Srang. Kto ma więcej czasu, dołączy ceglaną świątynię Prasat Kravan z reliefami Wisznu albo pojedzie na północ, do równie spokojnej, mniejszej Banteay Prei przy Preah Khan, lub dalej na wschód, do Banteay Samré, mniej obleganej świątyni z XII wieku.
Na miejscu przydają się buty z dobrą przyczepnością, bo kamień po deszczu jest śliski. Nie wchodź na luźne bloki, nie dotykaj płaskorzeźb i nie opieraj się o kruche mury. Angkor jest też miejscem kultu: Angkor Visitor Code of Conduct zakazuje w miejscach świętych szortów i spódnic nad kolano oraz odsłoniętych ramion, a także dotykania rzeźb i opierania się o konstrukcje. APSARA egzekwuje zasady stroju od sierpnia 2016 r. (CBS News za rzecznikiem APSARA); osoby ubrane niewłaściwie muszą się przebrać przed wejściem.
Najczęstsze pytania
Czy Banteay Kdei warto odwiedzić, jeśli byłem już w Ta Prohm?
Tak. Obie świątynie są bliskie historycznie i stylistycznie, ale Ta Prohm jest bardziej teatralna, a Banteay Kdei spokojniejsza i zwykle mniej zatłoczona.
Ile czasu potrzeba na zwiedzanie?
Typowa wizyta zajmuje od 40 minut do godziny; przy fotografowaniu przejść i detali zwykle więcej.
Czy da się połączyć Banteay Kdei ze Srah Srang?
Tak, to najprostsze połączenie w tej części Angkoru. Wschodnia brama świątyni wychodzi wprost na taras nad zbiornikiem.
Zdjęcie główne: Diego Delso, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Źródła
- OpenStreetMap: trasa z centrum Siem Reap do Banteay Kdei (ok. 13 km), OSRM
- Maurice Glaize, Les monuments du groupe d’Angkor, 4. wyd. (1993), przekład angielski N. Tremmel, theangkorguide.com, rozdz. „Banteay Kdei”
- Xinhua: restauracja zachodniej bramy Banteay Kdei (30.01.2024)
- Angkor Enterprise: FAQs (trasa Small Circuit, odnośnik do Code of Conduct)
- Angkor Enterprise: Available Tickets (cennik Angkor Pass, stan na 2 października 2026)
- Angkor Enterprise: Angkor Visitor Code of Conduct (zasady stroju i zachowania)
- CBS News: Cambodia’s Angkor temples to have dress code (07.07.2016)
- APSARA: Banteay Kdei (274 fragmenty rzeźb buddyjskich odkryte w 2001 r. przez Sophia University; archiwum strony z 2005 r.)
- UNESCO, ICC-Angkor: Ninth Plenary Session, Siem Reap, 2.07.2002, s. 14–15 (wystąpienie misji Sophia University o dziesięciu latach badań w Banteay Kdei; archiwum PDF)
- Wikipedia: Banteay Kdei (dedykacja, nazwa Kuti; uzupełniająco)
