Banteay Srei („cytadela kobiet”, „cytadela piękności”) to mała świątynia Śiwy z różowego piaskowca, poświęcona 22 kwietnia 967 r., ok. 25 km na północny wschód od głównych świątyń Angkoru. Zbudowali ją dworzanie, nie król, a jej rzeźby uchodzą za najdelikatniejsze w sztuce khmerskiej.
Banteay Srei w skrócie
- Poświęcenie: 22 kwietnia 967 roku.
- Fundatorzy: Yajnavaraha i Vishnukumara, dostojnicy na dworze Rajendravarmana II. Według Angkor Enterprise to jedyna z dużych świątyń Angkoru, której nie zbudował władca; dworzanie ufundowali też wcześniej małe Prasat Kravan.
- Pierwotna nazwa: Tribhuvanamaheśwara, „Wielki Pan Trzech Światów” (Śiwa); miasto wokół świątyni nazywało się Iśwarapura.
- Status: osobna część wpisu UNESCO „Angkor” (strefa 2000 ha), obok głównego parku i Roluos.
- Położenie: ok. 25 km na północny wschód od głównej grupy świątyń, przy wzgórzu Phnom Dei, niedaleko rzeki Siem Reap; ok. 38 km drogą od centrum Siem Reap, ok. 45 minut samochodem.
- Wstęp: Angkor Pass, 37 USD za 1 dzień, 62 USD za 3 dni, 72 USD za 7 dni (stan na 2026 r.).
- Czas wizyty: ok. 60–90 minut.
Historia fundacji
Fundatorzy byli dostojnikami na dworze Rajendravarmana II. Yajnavaraha, wnuk króla Harshavarmana I, był według steli fundacyjnej uczonym i filantropem, który pomagał chorym, skrzywdzonym i ubogim; jego uczniem był przyszły król Jayavarman V. Świątynia pokazuje, że w X wieku nie wszystkie ważne fundacje sakralne powstawały z inicjatywy króla: elita dworska miała środki i ambicje. Budowle na południe od osi wschód–zachód poświęcono Śiwie, a na północ od niej Wisznu.
Świątynię odkrył dla nauki porucznik francuskiej służby geograficznej Marec w 1914 roku. Rozgłos przyniosła jej kradzież i skandal z 1923 roku: młody André Malraux kazał wyciąć z niej płaskorzeźby i wywiózł je do Phnom Penh, gdzie od razu go aresztowano (Encyclopaedia Britannica). Teren oczyszczono w 1924 roku. W latach 1931–1936 Henri Marchal odbudował świątynię metodą anastylozy, po raz pierwszy w Angkorze, i ten sukces sprawił, że metodę przyjęto przy kolejnych zabytkach. Dopiero odkryta w 1936 roku stela fundacyjna pozwoliła ustalić prawdziwą, wczesną datę budowy.
Dlaczego Banteay Srei jest tak wyjątkowa?
Skala świątyni jest kameralna, ale detal jest najprecyzyjniejszy w całym Angkorze. Twardy różowy piaskowiec, cięty w małe bloki, zachował ostre krawędzie, a prawie wszystkie ściany pokrywają rzeźby; figurki w licznych niszach sprawiają wrażenie wyrzeźbionych raczej w drewnie niż w kamieniu. W Angkor Wat najpierw widzisz monumentalną formę, tutaj najpierw widzisz rękę rzeźbiarza. Dlatego Banteay Srei nazywa się „klejnotem sztuki khmerskiej”.
Ikonografia i sceny na tympanonach
Na tympanonach bibliotek, północnej i południowej, pojawiają się rozbudowane narracje:
- Rawana potrząsający górą Kailasa, na której tronuje Śiwa (biblioteka południowa, część śiwaicka).
- Deszcz Indry gaszący pożar lasu Khandawa (biblioteka północna, część wisznuicka).
- Kryszna zabijający Kamsę.
Najlepiej podejść do tego jak do komiksu wykutego w kamieniu: najpierw rozpoznaj postacie i gesty, potem czytaj kontekst religijny.
Konserwacja
W latach 2002–2005 APSARA i Szwajcarska Agencja Rozwoju i Współpracy (SDC) prowadziły Banteay Srei Conservation Project: zbadały szkody, z których największe powodowała woda i słabe fundamenty, przywróciły odpływ wód powierzchniowych, zabezpieczyły mury przed pobliskimi drzewami i wytyczyły ścieżkę dla zwiedzających; uroczyste zakończenie prac odbyło się 19 lipca 2005 r. Stan na 2026 r.: najnowszy komunikat APSARA dotyczy przebudowy trasy zwiedzania (Renovation Circuit Project), którą eksperci ICC-Angkor sprawdzali w grudniu 2025 r. Jeśli widzisz bariery, ograniczenia dostępu do fragmentu muru albo czasowe prace porządkowe, to część modelu zarządzania, który ma utrzymać rzeźby w dobrym stanie.
Jak zaplanować zwiedzanie?
Dojazd. Banteay Srei leży ok. 25 km na północny wschód od głównej grupy świątyń, czyli dalej niż jakakolwiek świątynia tras Small i Grand Circuit. Od Starego Targu (Psar Chas) w centrum Siem Reap to ok. 38 km drogą, czyli ok. 45 minut samochodem według planera tras OpenStreetMap (stan na 2026 r.); tuk-tukiem jazda trwa dłużej. Najwygodniej jechać tuk-tukiem albo samochodem z kierowcą wynajętym na cały dzień; przy tej samej drodze, ok. 29 km drogą od centrum Siem Reap, leży Muzeum Min Lądowych. Przewozy po kraju opisuje artykuł transport na terenie kraju.
Godziny. Banteay Srei jest otwarta od 7:30 do 17:30 (Angkor Enterprise, stan na 2026 r.), czyli krócej niż cały park (5:00–18:30); godziny pozostałych świątyń podaje sekcja Bilety i godziny zwiedzania.
Kbal Spean. Banteay Srei dobrze łączy się z wizytą w Kbal Spean, ok. 50 km drogą od Siem Reap, gdzie do rzeźb w korycie rzeki prowadzi szlak ok. 1,5 km pod górę, ok. 40 minut marszu w jedną stronę. Kbal Spean ma osobny bilet za 5 USD.
Plan dnia. Rano jest chłodniej, a światło łagodniejsze; w porze deszczowej kamień i stopnie bywają śliskie, więc potrzebne są buty z dobrą podeszwą. Dla kontrastu stylu dobrze wypada w drodze powrotnej postój w Banteay Samré albo w Angkor Thom. Weź wodę i nakrycie głowy, a przy rzeźbach trzymaj się wyznaczonych ciągów ruchu.
Najczęstsze pytania
Czy Banteay Srei jest warta osobnego wyjazdu z Siem Reap?
Tak. Mimo że świątynia jest mniejsza od najbardziej znanych kompleksów, stan zachowania ornamentu i jakość rzeźby są wyjątkowe.
Jak daleko jest Banteay Srei od Siem Reap?
Ok. 38 km drogą od centrum Siem Reap, czyli ok. 45 minut samochodem; tuk-tukiem jazda trwa dłużej. Po drodze, ok. 29 km drogą od centrum, leży Muzeum Min Lądowych.
W jakich godzinach jest otwarta Banteay Srei?
Od 7:30 do 17:30 (stan na 2026 r.). Wstęp na bilet Angkor Pass; świątynia nie jest dostępna na wschód słońca.
Ile czasu przeznaczyć na miejscu?
Minimum ok. 60 minut, komfortowo 90. Przy krótszej wizycie łatwo przejść obok detali, które stanowią o charakterze tego miejsca.
Kto zbudował Banteay Srei?
Dwaj dworzanie Rajendravarmana II, Yajnavaraha i Vishnukumara, w 967 r. To jedyna z dużych świątyń Angkoru, której fundatorem nie był król.
Zdjęcie główne: Olaf Tausch, CC BY 3.0, Wikimedia Commons
Źródła
- Angkor Enterprise: Banteay Srei Temple (położenie, fundatorzy, data 22.04.967, godziny 7:30–17:30)
- Angkor Enterprise: Available Tickets (cennik Angkor Pass i Kbal Spean, stan na 2 października 2026)
- Maurice Glaize: Les monuments du groupe d’Angkor, 4. wyd. (1993), przekład angielski N. Tremmel, rozdz. „Banteay Srei” (Marec 1914, kradzież i skandal 1923, oczyszczenie 1924, anastyloza Marchala 1931–1936, stela z 1936 r., data 967, Tribhuvanamaheśwara, tympanony bibliotek)
- OpenStreetMap: trasa samochodowa Stary Targ (Psar Chas, Siem Reap) – Banteay Srei (ok. 38 km, ok. 45 min; dostęp 2 października 2026)
- OSRM: trasa Stary Targ (Psar Chas) w Siem Reap – Muzeum Min Lądowych (ok. 29 km drogą)
- OSRM: trasa Stary Targ (Psar Chas) w Siem Reap – parking Kbal Spean (ok. 50 km drogą)
- UNESCO World Heritage Centre: Angkor, mapy i strefy wpisu (668-003 Banteay Srei)
- APSARA (archiwum): Banteay Srei Conservation Project (SDC i APSARA, start latem 2002 r., diagnoza i odwodnienie)
- APSARA (archiwum): News and Events 2005 (19.07.2005: zakończenie prac konserwatorskich w Banteay Srei)
- APSARA: ICC-Angkor/Sambor Prei Kuk’s Ad Hoc Experts Continue Inspection of Renovation Circuit Project at Banteay Srei Temple (06.12.2025)
- Encyclopaedia Britannica: André Malraux (płaskorzeźby wywiezione z Banteay Srei, aresztowanie)
- Wikipedia: Banteay Srei (Yajnavaraha jako uczony i filantrop, podział na część śiwaicką i wisznuicką; uzupełniająco)
