Bayon to buddyjska świątynia państwowa Jayavarmana VII z przełomu XII i XIII wieku, stojąca w samym środku Angkor Thom. Słynie ze 173 zachowanych kamiennych twarzy na 52 wieżach i z reliefów pokazujących codzienne życie Khmerów; na zwiedzanie warto przeznaczyć 1,5–2 godziny.
Bayon w skrócie
- Fundator: Jayavarman VII (panował od ok. 1181 r.); budowa na przełomie XII i XIII wieku.
- Położenie: centrum miasta Angkor Thom, na przecięciu jego głównych osi.
- Charakter: państwowa świątynia buddyjska (mahajana), później przerabiana przez władców hinduistycznych i buddystów therawady.
- Wieże i twarze: Maurice Glaize pisał o ok. 50 wieżach z twarzami; pomiary 3D zespołu Uniwersytetu Tokijskiego z japońską misją JSA (ok. 2005 r.) objęły 52 wieże z twarzami i 173 zachowane twarze, każda wysoka na 1,75–2,4 m (Glaize).
- Wymiary: galeria reliefów tworzy prostokąt ok. 140 na 160 m; centralna wieża wznosi się na 43 m nad poziom miasta.
- Wstęp: Angkor Pass, 37 USD za 1 dzień, 62 USD za 3 dni, 72 USD za 7 dni (stan na 2026 r.).
Jak powstał Bayon?
Po złupieniu Angkoru przez Czamów w 1177 r. Jayavarman VII odbudował stolicę jako Angkor Thom („Wielkie Miasto”) i w jego centrum wzniósł Bayon, świątynię państwową z idolem królestwa. Bayon nie ma własnego muru ani fosy: tę rolę pełnią mury i fosa całego miasta, a bramy miasta zastępują gopury świątyni.
Następcy króla wielokrotnie przebudowywali świątynię i zmieniali jej przeznaczenie zgodnie ze swoją religią. Dlatego Bayon jest bardziej zawiły niż inne budowle Angkoru: ma wąskie przejścia, schody, krużganki i mniejsze sanktuaria dobudowane do pierwotnego planu. Do 1923 r. badacze błędnie utożsamiali Bayon z „Górą Centralną” z inskrypcji z Sdok Kak Thom i uważali go za świątynię-górę Yasovarmana I z końca IX wieku. Gdy okazało się, że inskrypcja mówi o Phnom Bakheng, Bayon rozpoznano jako świątynię państwową Angkor Thom, stolicy odbudowanej przez Jayavarmana VII (tak opisuje to Maurice Glaize).
Czym Bayon różni się od innych świątyń Angkoru?
- Centralna wieża stoi na okrągłej podstawie, co w budownictwie khmerskim zdarza się bardzo rzadko.
- Świątynia nie ma zewnętrznego muru, bo jej ogrodzeniem są mury Angkor Thom.
- Układ jest bardziej skomplikowany niż w innych świątyniach, bo budowla była wielokrotnie rozbudowywana.
- Na wieżach wykuto kamienne twarze zwrócone na cztery strony świata. Przewodniki często podają 216 twarzy i 54 wieże, ale to liczby uproszczone; pomiary 3D objęły 173 twarze, które przetrwały, często uszkodzone.
Brama prowadząca do wnętrz Bayonu (fot. Dariusz Kozicki)
Twarze interpretuje się różnie. Część badaczy łączy je z bodhisattwą współczucia Awalokiteśwarą (Lokeśwarą), inni dopuszczają, że przedstawiają rysy samego króla Jayavarmana VII. Ta niejednoznaczność jest częścią uroku świątyni.
Płaskorzeźbione galerie
Centralną świątynię otaczają dwie galerie, których ściany pokrywają płaskorzeźby. Zewnętrzna ilustruje historię Khmerów: wojny z Czamami (królestwem z terenów dzisiejszego środkowego i południowego Wietnamu) oraz życie nad jeziorem Tonle Sap. Pokazano też codzienność XII-wiecznej Kambodży: targ, łodzie, żołnierzy, walki kogutów (o tym, jak ta rozrywka i zakłady na niej mają się do dzisiejszego prawa, piszemy w artykule hazard w Kambodży) i zapaśników. Na galerii wewnętrznej widać sceny z mitologii hinduistycznej.
Sceny z życia codziennego odróżniają Bayon od wielu innych świątyń Angkoru i są dla historyków szczególnie cenne. Zachowało się wiele inskrypcji na kamieniu, ale kroniki pisane na liściach palmowych nie przetrwały tropikalnego klimatu. Najważniejszy opis życia w mieście zostawił chiński dyplomata Zhou Daguan, który przebywał tu od sierpnia 1296 do lipca 1297 roku.
Od zapomnienia do konserwacji
Od XV wieku, gdy państwo Khmerów osłabło pod naporem królestwa Tajów, Angkor Thom i Bayon odeszły w zapomnienie. Okolice były nadal zamieszkane, ale większość świątyń porósł las; hipotezy o przyczynach zmierzchu stolicy zbiera tekst Dlaczego upadł Angkor?. W 1933 r. archeolog Georges Trouvé odkrył w szybie pod centralną wieżą, 14 m pod ziemią, rozbity, wysoki na 3,6 m posąg Buddy siedzącego na zwojach nagi; po złożeniu został w 1935 r. uroczyście przekazany królowi Kambodży. W latach 1939–1946 Maurice Glaize odbudował metodą anastylozy wieże z twarzami i wieżę centralną.
Po upadku reżimu Czerwonych Khmerów konserwację przejęły zespoły międzynarodowe; przy Bayonie od połowy lat 90. XX wieku pracuje zespół japoński, najpierw jako rządowy JSA (Japanese Government Team for Safeguarding Angkor), a dziś jako JASA (Japan-APSARA Safeguarding Angkor), wspólny projekt z APSARA. To ten sam zespół pod dwiema nazwami. Od 1992 roku Bayon, jako część Angkoru, jest na liście światowego dziedzictwa UNESCO.
Konserwacja w 2025 i 2026 roku
Bayon to także duży plac konserwatorski. W czerwcu 2025 r., na 40. sesji technicznej ICC-Angkor, Japonia zapowiedziała ok. 900 tys. USD na trzyletni etap prac zespołu JASA z APSARA i UNESCO od września 2025 r., obejmujący też naprawę dawnego systemu odwadniania i inwentaryzację rozproszonych bloków. Na 42. sesji technicznej ICC-Angkor w Siem Reap, 9–10 czerwca 2026 r., Japonia potwierdziła wsparcie dla siódmego z kolei etapu konserwacji i restauracji świątyni (900 tys. USD). W 2025 r. APSARA zamontowała też nowe schody z poręczami prowadzące na trzeci poziom świątyni. Dla odwiedzających oznacza to, że część terenu bywa ogrodzona rusztowaniami.
Kamienna twarz o tajemniczym uśmiechu (fot. Dariusz Kozicki)
Jak zaplanować zwiedzanie Bayonu?
- Czas wizyty: zwykle 1,5–2 godziny.
- Pora dnia: rano światło lepiej rzeźbi twarze i łatwiej przejść galerie bez tłoku. Późnym popołudniem kamień ma cieplejszy kolor, ale ludzi bywa więcej.
- Dojazd: z Siem Reap tuk-tukiem, samochodem z kierowcą lub rowerem, przez Bramę Południową Angkor Thom; Bayon leży ok. 5 km drogą od zachodniego wejścia do Angkor Wat (ok. 7 minut samochodem według wyznaczania trasy OpenStreetMap, OSRM). Tuż przed groblą Bramy Południowej warto zatrzymać się przy małej ceglanej ruinie Bay Kaek.
- Godziny: Bayon jest otwarty od 7:30 do 17:30 (Angkor Enterprise, stan na 2026 r.), czyli krócej niż cały park (5:00–18:30); ceny Angkor Pass i godziny pozostałych świątyń podaje sekcja Bilety i godziny zwiedzania.
Bayon najlepiej wypada jako część spaceru po Angkor Thom, razem z Baphuonem i tarasami. Potem możesz pojechać do Ta Prohm, jeśli zależy ci na „dżunglowym” klimacie, albo do Preah Khan, jeśli chcesz zobaczyć rozległy kompleks klasztorny z tej samej epoki. Spokojnym uzupełnieniem jest spacer po murach do narożnej świątyni Prasat Chrung.
Najczęstsze pytania
Ile czasu zarezerwować na Bayon?
Najlepiej 90–120 minut. Przy szybszym przejściu reliefy stają się tylko tłem do zdjęć, a nie osobną opowieścią o świecie Khmerów.
Ile twarzy ma Bayon?
Zachowały się 173 twarze na 52 wieżach; tyle zmierzył zespół Uniwersytetu Tokijskiego, który z japońską misją JSA tworzył cyfrowy model świątyni. Popularne „216 twarzy” to liczba uproszczona, bo część twarzy uległa zniszczeniu.
W jakich godzinach jest otwarty Bayon?
Od 7:30 do 17:30 (Angkor Enterprise, stan na 2026 r.), więc Bayon nie jest dostępny o wschodzie słońca. Wstęp na bilet Angkor Pass.
Z czym połączyć Bayon jednego dnia?
Najprościej z całym Angkor Thom, a później z Ta Prohm albo Preah Khan. Przy mniejszej ilości czasu zestaw Bayon z Angkor Wat, bo ten duet najlepiej pokazuje dwie logiki budowania świątyń w imperium Khmerów.
Pierwszą wersję tego artykułu napisał w 2010 r. Dariusz Kozicki; obecną opracowała Redakcja ABC Kambodża.
Zdjęcie główne: Lachcim Kejarko / Pexels, licencja Pexels. Na zdjęciu wieże z twarzami świątyni Bayon w Angkor Thom.
Źródła
- OpenStreetMap: trasa z Angkor Wat do Bayonu (ok. 5 km, OSRM)
- Maurice Glaize, Les monuments du groupe d’Angkor, 4. wyd. (1993), przekład angielski N. Tremmel, theangkorguide.com, rozdz. „Angkor Thom and the Bayon” (datowanie do 1923 r., anastyloza, ok. 50 wież, twarze 1,75–2,4 m, wieża centralna 43 m, galeria 140 na 160 m)
- Angkor Enterprise: Bayon (opis świątyni, godziny)
- AKP: Japan, U.S. Reaffirm Support for Conservation and Restoration of Cambodia’s Historic Temples (11.06.2026, za komunikatem APSARA)
- AKP: Japan Pledges Nearly US$900,000 to Support Bayon Temple Restoration over Next Three Years (19.06.2025)
- AKP: APSARA National Authority Installs New Stairs to Improve Access to Bayon Temple’s 3rd Level (14.08.2025)
- Angkor Enterprise: Available Tickets (cennik Angkor Pass, stan na 2 października 2026)
- M. Kamakura, T. Oishi, J. Takamatsu, K. Ikeuchi, „Classification of Bayon Faces Using 3D Models”, Institute of Industrial Science, University of Tokyo (ok. 2005; 52 wieże z twarzami, 173 twarze)
- Wikipedia: Bayon (zespół JSA przy Bayonie od lat 90.; uzupełniająco)
