Legenda khmerskiego Nowego Roku opowiada o zakładzie boga Kabila Maha Brahmy z mądrym Thammabalem Kumanem: bóg przegrał i ściął sobie głowę, którą co roku niesie w procesji jedna z jego siedmiu córek. Święto, Chaul Chnam Thmey, trwa trzy dni w połowie kwietnia (w 2026 i 2027 r. 14–16 kwietnia).
Termin, przebieg trzech dni i zwyczaje święta opisuje artykuł Khmerski Nowy Rok (Chaul Chnam Thmey): kiedy i zwyczaje; tu opowiadamy legendę, która tłumaczy noworoczne rytuały. To, że Kambodżanie świętują w ciągu roku trzy różne początki roku, wyjaśnia tekst Ile razy Kambodżanie świętują Nowy Rok?, a kalendarz buddyjski artykuł Jak Kambodżanie liczą lata?.
Legenda o Kabilu Maha Brahmie i Thammabalu
Legenda noworoczna to opowieść o zakładzie boga z człowiekiem, która tłumaczy, dlaczego co roku odprawia się noworoczną procesję. Tę samą historię, z innymi imionami bohaterów, opowiada się w Tajlandii przy święcie Songkran i w Laosie przy Pi Mai.
Zakład boga z młodzieńcem
Thammabal Kuman był wyjątkowo uczonym młodzieńcem: znał święte księgi i rozumiał mowę ptaków. Jego sława dotarła do boga Kabila Maha Brahmy, który postanowił sprawdzić jego mądrość. Zadał mu zagadkę: gdzie przebywa sri, czyli szczęście i pomyślność człowieka, rano, w południe i wieczorem? Thammabal miał siedem dni na odpowiedź. Przegrany miał stracić głowę.
Rozmowa orłów
Przez sześć dni Thammabal nie znalazł odpowiedzi. Zrezygnowany położył się pod drzewem, na którym gnieździła się para orłów, i usłyszał ich rozmowę: ptaki cieszyły się, że nazajutrz zjedzą ciało młodzieńca, który przegra zakład. Jeden z orłów zdradził rozwiązanie: rano szczęście przebywa na twarzy, dlatego ludzie myją ją po przebudzeniu; w południe na piersi, a wieczorem na stopach, które myje się przed snem. Następnego dnia Thammabal podał bogu poprawną odpowiedź.
Do tej zagadki nawiązuje noworoczny zwyczaj obmywania wodą twarzy rano, piersi w południe i stóp wieczorem.
Głowa boga i siedem córek
Kabil Maha Brahma przegrał i musiał ściąć sobie głowę. Głowa miała jednak straszną moc: gdyby upadła na ziemię, wywołałaby pożar świata, gdyby została w powietrzu, przestałby padać deszcz, a gdyby wpadła do morza, wysuszyłaby oceany. Dlatego bóg polecił siedmiu córkom położyć ją na tacy i przechowywać w jaskini na świętej górze. Co roku, na początku nowego roku, jedna z córek wynosi głowę ojca w procesji wokół góry Meru, a potem odnosi ją do jaskini.
Siedem córek i patronka roku
Patronka roku (po khmersku tevoda chhnam thmey, „bóstwo nowego roku”) to córka boga przypisana do dnia tygodnia, w którym zaczyna się Nowy Rok (Moha Sangkran). Według The Cambodia Daily, która co roku relacjonuje to święto, patronkę i jej upodobania podaje oficjalny almanach Moha Sangkran, wydawany od 1998 r. przez Ministerstwo Wyznań i Religii. Przy wtorkowym nowym roku patronką jest Reaksa Tevi (gazeta pisze „Raksatevi” i „Reakjasa Devi”): trzecia córka boga Kabila Moha Prohma, ubrana na czarno, jadąca na koniu, z trójzębem w prawej i łukiem w lewej ręce, która według tradycji pije krew; w praktyce wita się ją czerwonymi napojami i owocami.
Khmerskie imiona córek (zakończenie tevi, ទេវី, znaczy „bogini”) zapisujemy w pisowni khmerskojęzycznej Wikipedii. Sześć z nich potwierdzają relacje The Cambodia Daily z lat 2008–2017, oparte na almanachu Ministerstwa Wyznań i Religii; gazeta podaje też wierzchowce i atrybuty, które w Kambodży bywają inne niż w Tajlandii (np. wtorkowa patronka ma w Kambodży konia, w Tajlandii świnię). Dla porównania podajemy wersję tajską:
| Dzień tygodnia | Imię khmerskie | W Kambodży (The Cambodia Daily, rok) | Wersja tajska: imię, kolor, wierzchowiec |
|---|---|---|---|
| niedziela | Tungsa Tevi (ទុង្សាទេវី) | „Tongsa Devy” (2008), „Thungsa Devi”, pierwsza córka (2013) | Tungsa, czerwony, Garuda |
| poniedziałek | Koreak Tevi (គោរាគៈទេវី) | „Koreakeak Devi” (2014): tygrys, laska w lewej i miecz w prawej ręce | Gorāgha, żółty, tygrys |
| wtorek | Reaksa Tevi (រាក្យៈសាទេវី) | „Raksatevi” (2009, 2015): czarny strój, koń, trójząb i łuk | Rākshasa, różowy, świnia |
| środa | Monda Tevi (មណ្ឌាទេវី) | „Mondea Tevi” (2016) | Maṇdā, zielony, osioł |
| czwartek | Kirini Tevi (កិរិណីទេវី) | „Ke Ri Nai Devi” (2011): słoń, łuk w lewej ręce, ofiary z fasoli i sezamu | Kiriṇī, pomarańczowy, słoń |
| piątek | Kimira Tevi (កិមិរាទេវី) | „Ke Mi Ra Devi” (2012), „Kemera Devi” (2017): bawół, miecz i instrument strunowy, ofiary z bananów | Kimidā, błękitny, bawół |
| sobota | Mohotara Tevi (មហោទរាទេវី) | — | Mahodharā, fioletowy, paw |
Atrybuty patronki (kolor stroju, wierzchowiec, ofiary) ogłasza co roku almanach Moha Sangkran Ministerstwa Wyznań i Religii; atrybuty sobotniej patronki podaje almanach roku, który zaczyna się w sobotę.
W 2026 r. Nowy Rok zaczął się we wtorek 14 kwietnia o 10:48 i patronką roku była Reaksa Tevi, trzecia córka Kabila Maha Brahmy; tak ogłosiło Ministerstwo Wyznań i Religii w komunikacie z 6 kwietnia 2026 r. (Oknha News, 13.04.2026). Tę samą patronkę witano przy wtorkowych nowych latach 2009 i 2015 r. (The Cambodia Daily). W 2027 r. Nowy Rok przypada na 14–16 kwietnia (subdekret nr 198 z 16.09.2026, Cambodianess).
Najczęstsze pytania
O czym jest legenda khmerskiego Nowego Roku?
O zakładzie boga Kabila Maha Brahmy z mądrym Thammabalem: bóg przegrał zagadkę o tym, gdzie przebywa szczęście człowieka, i ściął sobie głowę, którą co roku niesie w procesji jedna z jego siedmiu córek. Do zagadki nawiązuje zwyczaj obmywania twarzy, piersi i stóp.
Dlaczego patronka nowego roku się zmienia?
Bo jest nią ta z siedmiu córek boga, która odpowiada dniowi tygodnia, w którym zaczyna się nowy rok. W 2026 r. był to wtorek, więc patronką była Reaksa Tevi.
Czy Tajlandia ma tę samą legendę?
Tak. W Tajlandii bóg nazywa się Kabilaphrom, a córkę prowadzącą procesję nazywa się Nang Songkran; podobną wersję zna też Laos.
Zdjęcie główne: Photo Dharma from Penang, Malaysia, CC BY 2.0, Wikimedia Commons. Na zdjęciu wizerunek Brahmy wykuty w skale w korycie rzeki w Kbal Spean koło Angkoru; bóg z legendy noworocznej nosi imię Kabil Maha Brahma.
Źródła
- Prakas nr 216/25 o płatnych dniach wolnych w 2026 r. – Ministerstwo Pracy i Szkolenia Zawodowego Kambodży (PDF, po khmersku) (Nowy Rok 14–16 kwietnia 2026 r.)
- Prakas nr 218/24 o płatnych dniach wolnych w 2025 r. – Ministerstwo Pracy i Szkolenia Zawodowego Kambodży (PDF, po khmersku) (Nowy Rok 14–16 kwietnia 2025 r.)
- Cambodia Has 22 Public Holidays in 2027 – Cambodianess, 19.09.2026 (subdekret nr 198 z 16.09.2026: Nowy Rok 14–16 kwietnia 2027 r.)
- ទេវតាឆ្នាំថ្មី ព្រះនាម «រាក្យសាទេវី» នឹងយាងចុះនៅម៉ោង ១០:៤៨នាទីព្រឹក – Oknha News, 13.04.2026 (po khmersku; komunikat Ministerstwa Wyznań i Religii z 6.04.2026: patronka 2026 r. Reaksa Tevi, początek roku 14.04.2026 o 10:48)
- A New Year Brings a New Devada To Honor – The Cambodia Daily, 14.04.2009 (Raksatevi, trzecia córka Kabila Moha Prohma; strój, wierzchowiec, atrybuty; patronka zależy od dnia tygodnia)
- Bloodthirsty Angel to Ring in New Year, for Better or Worse – The Cambodia Daily, 14.04.2015 (almanach Moha Sangkran Ministerstwa Wyznań i Religii, wydawany od 1998 r.)
- The Cambodia Daily, relacje o patronkach kolejnych lat: 2008, 2011, 2012, 2013, 2014, 2016, 2017 (imiona, wierzchowce i atrybuty według almanachu Ministerstwa Wyznań i Religii; dostęp 2.10.2026)
- ចូលឆ្នាំខ្មែរ – khmerskojęzyczna Wikipedia (uzupełniająco: pisownia khmerska imion siedmiu córek, imię sobotniej patronki)
- Songkran: Thai New Year – Thailand Foundation (tajska wersja legendy o Kabilaphromie i Thammabalu: zagadka o sri, orły, głowa boga, siedem córek)
- Songkran (Thailand) – Wikipedia (uzupełniająco: tabela córek według dni tygodnia, kolory i wierzchowce)
.jpg){kind=link}