Zapora Xayaburi w północno-zachodnim Laosie, przeciw której ekolodzy protestowali w 2010 r., działa od 29 października 2019 r. jako pierwsza z 11 zapór planowanych na głównym nurcie dolnego Mekongu. Krytycy ostrzegają, że takie zapory zagrażają rybołówstwu, z którego żyje też Kambodża.
Co się działo w 2010 roku?
We wrześniu 2010 r. plany budowy elektrowni wodnej w prowincji Xayaburi w północno-zachodnim Laosie spotkały się z ostrą krytyką obrońców środowiska. Według ówczesnych doniesień zapora miała zablokować spływ osadów użyźniających pola w delcie Mekongu i zaszkodzić rybołówstwu w Laosie i Kambodży oraz gatunkom takim jak zagrożony wyginięciem sum mekoński olbrzymi. Za przykład szkód podawano zapory zbudowane przez Chiny na górnym biegu rzeki.
WWF wraz z innymi organizacjami ekologicznymi zaprosił wtedy inwestorów na seminarium w Bangkoku o ryzyku zapór i zabiegał o wstrzymanie budowy zapór na głównym nurcie na 10 lat. Argumentowano, że zapotrzebowanie na energię można pokryć projektami na dopływach Mekongu. 22 października 2010 r. ruszyła procedura uprzednich konsultacji projektu w Komisji Rzeki Mekong (MRC), z udziałem Kambodży, Tajlandii i Wietnamu.
Co stało się potem?
Zaporę Xayaburi zbudowano mimo sprzeciwów, a jej historia po 2010 r. wygląda tak:
- Konsultacje (2010–2011): Xayaburi była pierwszą zaporą na głównym nurcie dolnego Mekongu objętą procedurą uprzednich konsultacji MRC. Proces trwał pół roku, a w styczniu i lutym 2011 r. MRC zbierała opinie mieszkańców nadrzecznych wsi. Projekt zrealizowano bez porozumienia wszystkich państw regionu.
- Budowa (2012–2019): prace przygotowawcze ruszyły na początku 2012 r., a uroczyste rozpoczęcie budowy zorganizowano 7 listopada 2012 r. Koszt podawano na 4,47 mld USD.
- Start elektrowni (2019): Xayaburi zaczęła działać komercyjnie 29 października 2019 r. Według współwłaściciela, tajlandzkiej spółki CKPower, to elektrownia przepływowa o mocy 1285 MW, a energię kupują na podstawie umów tajlandzki EGAT i laotański Electricité du Laos.
- Skutki: obrońcy przyrody ostrzegają, że zapora zagraża sumowi mekońskiemu olbrzymiemu i może zakłócić tarło i wędrówki ryb. Aktywiści z Tajlandii protestowali przy uruchomieniu zapory, a po jej testach nagrania z drona pokazały bardzo niski poziom wody poniżej tamy.
Zapora Don Sahong tuż przy granicy z Kambodżą
Dla Kambodży jeszcze bliższa jest zapora Don Sahong w laotańskiej prowincji Champasak, mniej niż 2 km od granicy z Kambodżą. Stoi w kanale Hou Sahong w rejonie Siphandone (wodospady Khone, dystrykt Khong). MRC prowadziła jej uprzednie konsultacje od 25 lipca 2014 r. Według inwestora, malezyjskiej spółki Mega First Corporation, budowa ruszyła pod koniec 2015 r., a elektrownia z czterema turbinami o łącznej mocy 260 MW pracuje komercyjnie od 7 stycznia 2020 r. (jako formalną datę uruchomienia laotańskie Ministerstwo Energii i Górnictwa potwierdziło 1 października 2020 r.). Od 4 lipca 2024 r. działa piąta turbina, więc moc wzrosła do 325 MW (stan na 2026 r.).
Krytycy podkreślali, że kanał Hou Sahong był jedynym przejściem dla ryb wędrownych w porze suchej. Prace przy zaporze zagrażały też ostatnim delfinom irawadzkim po laotańskiej stronie granicy. Według Mongabay ostatni delfin z tej grupy, żyjącej w głębinie na granicy Laosu i Kambodży, zginął w połowie lutego 2022 r. zaplątany w sieć rybacką; zapora Don Sahong odcięła jedno z głównych koryt rzeki i zepchnęła rybaków bliżej siedliska delfinów.
Dlaczego to ważne dla Kambodży?
Kambodża leży poniżej obu zapór, a Mekong i jezioro Tonle Sap są podstawą jej rybołówstwa. Według Komisji Rzeki Mekong:
- połowy ryb w dorzeczu dolnego Mekongu to ok. 2,3 mln ton rocznie, warte ok. 11 mld USD, czyli największe śródlądowe łowisko świata,
- w Mekongu żyje 1 148 gatunków ryb, trzecia pod względem bogactwa rzeka świata po Amazonce i Kongu,
- od rzeki zależy ok. 70 mln ludzi, dla których ryby obok ryżu są podstawą wyżywienia.
Dla samej Kambodży (dane Banku Światowego na podstawie FAO): w 2024 r. połowy ryb, śródlądowe i morskie łącznie, wyniosły 606 654 t, a hodowla 320 282 t. Mieszkaniec Kambodży zjada średnio ok. 63 kg ryb rocznie, ponad trzy razy więcej niż wynosi średnia światowa (ok. 20 kg), według strategii rybołówstwa MRC na lata 2018–2022 cytowanej w „Bulletin of the World Health Organization” (2023).
Zmiany przepływu i migracji ryb dotyczą więc także kraju położonego daleko poniżej Xayaburi.
Czy Kambodża buduje własne zapory na Mekongu?
Nie na głównym nurcie, przynajmniej do 2030 r. W kwietniu 2020 r. kambodżańskie Ministerstwo Górnictwa i Energii ogłosiło, że w latach 2020–2030 nie będzie budować elektrowni wodnych na głównym nurcie Mekongu. Odłożono w ten sposób dwa planowane projekty: zaporę Sambor (prowincja Kratie) i zaporę Stung Treng. Elektrowni na dopływach Mekongu moratorium nie obejmuje. Rzecznik ministerstwa Victor Jona tłumaczył, że zapotrzebowanie na energię w tej dekadzie pokryją inne źródła (m.in. węgiel, energia słoneczna i import prądu z Laosu); po 2030 r. rząd nie wykluczył powrotu do tych planów. O roli paneli słonecznych w elektryfikacji kambodżańskiej wsi piszemy w artykule Prąd na wsi w Kambodży: elektryfikacja i panele słoneczne. Hydrologię regionu opisują artykuły Tonle Sap – największe jezioro Półwyspu Indochińskiego i Rzeki Kambodży – Mekong, Tonle Sap i Bassac. O zagrożonych delfinach z kambodżańskiego odcinka rzeki piszemy w tekście Delfiny irawadzkie w Mekongu: ile ich zostało w 2026 r., a o bogactwie gatunków regionu w artykule Nowe gatunki nad Mekongiem: 3 624 odkrycia od 1997 r..
Najczęstsze pytania
Czy zapory na Mekongu szkodzą Kambodży?
Według Komisji Rzeki Mekong i organizacji ekologicznych mogą: zmieniają przepływ wody, zatrzymują osady i utrudniają wędrówki ryb, a połowy w dorzeczu dolnego Mekongu to ok. 2,3 mln ton rocznie. Dla Kambodży najbliższa jest zapora Don Sahong, mniej niż 2 km od granicy.
Czy Kambodża buduje zapory na Mekongu?
Nie na głównym nurcie. W 2020 r. rząd wstrzymał do 2030 r. plany zapór Sambor i Stung Treng.
Gdzie leży zapora Xayaburi?
W prowincji Xayaburi w północno-zachodnim Laosie. Działa od 29 października 2019 r. i ma moc 1285 MW.
Zdjęcie główne: Prince Roy from Arlington, Virginia, USA, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
Źródła
- Xayaburi Hydropower Project – prior consultation, Komisja Rzeki Mekong (MRC) (start konsultacji 22 października 2010 r., konsultacje społeczne 2011 r.)
- Don Sahong Hydropower Project – prior consultation, Komisja Rzeki Mekong (MRC) (pierwotna moc 260 MW, konsultacje od 25 lipca 2014 r.)
- Fisheries, Komisja Rzeki Mekong (MRC) (połowy, gatunki ryb, ludność zależna od rzeki)
- Laos’s Controversial Xayaburi Dam on Mekong River Begins Operations, Radio Free Asia, 29 października 2019 r. (start, koszt, protesty, niski poziom wody)
- Cambodia Halts Hydropower Construction on Mekong River Until 2030, Voice of America, 1 kwietnia 2020 r. (moratorium 2020–2030, Sambor i Stung Treng)
- Xayaburi Hydroelectric Power Plant, CK Power (moc 1285 MW, elektrownia przepływowa, odbiorcy energii EGAT i EdL, start komercyjny 29.10.2019)
- Capture fisheries production – Cambodia i Aquaculture production – Cambodia, Bank Światowy na podstawie FAO, aktualizacja 13.07.2026 (dane za 2024 r.)
- Riverine food environments and food security: a case study of the Mekong River, Cambodia, Bulletin of the World Health Organization, 2023 (spożycie ryb ok. 63 kg na osobę rocznie, za MRC)
- Death of last river dolphin in Laos rings alarm bells for Mekong population, Mongabay, 14 kwietnia 2022 r. (śmierć ostatniego delfina w Laosie w lutym 2022 r., rola zapory Don Sahong działającej od 2020 r., mniej niż 2 km od granicy)
- Renewable Energy – Don Sahong Hydropower Project, Mega First Corporation Berhad, inwestor (dostęp 2 października 2026 r.; budowa od końca 2015 r., praca komercyjna od 7.01.2020, COD 1.10.2020, piąta turbina od 4.07.2024, moc 325 MW)
.jpg){kind=link}