Architektura khmerska to sztuka budowlana Khmerów, której szczytem są kamienne świątynie Angkoru z IX–XIII wieku: świątynie-góry odwzorowujące górę Meru, wieże-prasat i galerie z piaskowca. Historycy sztuki dzielą ją na kilkanaście stylów, od Sambor Prei Kuk (VII w.) po post-Bayon (1243–1431).
Architektura khmerska nie była jednym zamkniętym stylem, lecz długim procesem. Między IX a XIII wiekiem ewoluowała od niewielkich świątyń ceglanych do rozbudowanych założeń z piaskowca, galerii, tarasów i wież-prasat. Najbardziej znane przykłady, takie jak Angkor Wat, Bayon czy Angkor Thom, pokazują różne momenty tej ewolucji: od monumentalnej symetrii po zagęszczony, niemal labiryntowy układ przestrzeni. Sylwetka Angkor Wat trafiła nawet na flagę Kambodży.
Świątynia-góra: jak Khmerowie odwzorowali kosmos
Świątynia-góra to wielopoziomowa piramida, której układ odwzorowuje hinduistyczną wizję kosmosu. Według mitologii hinduistycznej oś wszechświata stanowi góra Meru, otoczona czterema innymi wzniesieniami, również zamieszkanymi przez bóstwa, oraz kosmicznym oceanem. W świątyni-górze odpowiadają temu:
- centralny prasat (wieża sanktuarium) – góra Meru; w środku stał posąg bóstwa, któremu poświęcono budowlę, zwykle Wisznu, Śiwy lub Buddy,
- cztery narożne wieże (układ quincunx) – pozostałe szczyty,
- galerie i mury – pasma górskie,
- fosa – kosmiczny ocean.
Najstarszym znanym przykładem świątyni-góry jest ceglany Ak Yum z VIII wieku. Bakong (881) to pierwsza duża świątynia-góra z piaskowca, Phnom Bakheng (przełom IX i X wieku) – pierwsza w nowej stolicy Yasodharapurze, a Ta Keo (początek XI wieku, niedokończona; Glaize) – pierwsza zbudowana w całości z piaskowca. Najdoskonalszą świątynią-górą jest Angkor Wat z XII wieku.
Prasat i gopura
Prasat to wieża sanktuarium w świątyni khmerskiej; smukła, bogato rzeźbiona iglica ma kształt pąka lotosu (w Tajlandii podobne wieże nazywa się prang). Gopura to monumentalna, zdobiona brama w murze świątyni, często zwrócona w jedną z czterech stron świata; od stylu Khleang gopury mają plan krzyża.
Materiały: cegła, piaskowiec, lateryt i drewno
Budowniczowie Angkoru używali czterech głównych materiałów:
- cegła – najstarsze świątynie, zwykle z dekoracją ze stiuku (np. Ak Yum i wieże grupy Roluos),
- piaskowiec – główny kamień do rzeźby i elewacji, wydobywany w górach Kulen; pozwalał na precyzyjne reliefy i złożone galerie,
- lateryt – czerwona, bogata w żelazo zwietrzelina (skała rezydualna), miękka przy wydobyciu, twardniejąca na powietrzu; szła na fundamenty, ukryte części budowli i mury,
- drewno – domy, pałace i dachy, które nie przetrwały.
Dobór materiału mówi o rozwoju całej cywilizacji. Do X wieku przeważała cegła, potem coraz większą rolę odgrywał piaskowiec. W X i XI wieku Khmerowie rozbudowywali model świątyni-góry (Pre Rup, Ta Keo, Baphuon), a w XII wieku, przy Angkor Wat, doprowadzili go do perfekcji i potrafili już koordynować budowę ogromnych kompleksów łączących symbolikę religijną, inżynierię i planowanie przestrzenne.
Style architektury khmerskiej: chronologia
Style architektury khmerskiej wyróżnia się po cechach planu i dekoracji (nadproży, frontonów, kolumienek), a nazwy biorą od wzorcowej świątyni. Tę metodę klasyfikacji opracowali francuscy historycy sztuki Philippe Stern i Gilberte de Coral-Rémusat; na ich ustaleniach opiera się chronologia zabytków w rozdziale 10 przewodnika Maurice’a Glaize’a. Lata w tabeli są przybliżone; podajemy je według periodyzacji M. Freemana i C. Jacques’a (Ancient Angkor, s. 30–31). Przed epoką Angkoru istniały style Sambor Prei Kuk (610–650), Prei Khmeng (635–700) i Kompong Preah (700–800), związane z królestwem Chenla; najlepszym przykładem są ceglane wieże Sambor Prei Kuk. Style epoki Angkoru:
| Styl | Lata | Cechy | Przykłady |
|---|---|---|---|
| Kulen | 825–875 | cegła, mury z laterytu, kamienne obramienia drzwi | świątynie na Phnom Kulen |
| Preah Ko | 877–886 | małe ceglane wieże, bardzo delikatne nadproża | Preah Ko, Bakong, Lolei (893, późna faza stylu) |
| Bakheng | 889–923 | świątynia-góra na naturalnym wzgórzu, pierwsza w nowej stolicy Yasodharapurze | Phnom Bakheng |
| Koh Ker | 921–944 | nadal cegła, ale coraz więcej piaskowca | Koh Ker |
| Pre Rup | 944–968 | świątynie-góry z cegły i laterytu | Pre Rup, Wschodni Mebon |
| Banteay Srei | 967–1000 | mała skala, wyjątkowo subtelne rzeźby | Banteay Srei |
| Khleang | 968–1010 | pierwsze galerie, gopury na planie krzyża | Ta Keo |
| Baphuon | 1050–1080 | masywna świątynia-góra | Baphuon |
| Angkor Wat | 1080–1175 | szczyt sztuki khmerskiej: galerie z płaskorzeźbami, wieże-pąki lotosu | Angkor Wat, Thommanon, Banteay Samré |
| Bayon | 1181–1243 | wieże z gigantycznymi twarzami, buddyjskie klasztory Jayavarmana VII | Bayon, Ta Prohm, Preah Khan, Ta Nei |
| Post-Bayon | 1243–1431 | dynamiczne płaskorzeźby tarasów | Taras Trędowatego Króla w Angkor Thom |
Daty stylów częściowo się zazębiają (np. Banteay Srei i Khleang), bo styl wyznacza się po cechach dekoracji, a nie po latach panowania władców. Tło polityczne tych przemian opisujemy w artykule o Imperium Angkoru.
Architektura mieszkalna
Domy zwykłych mieszkańców wsi w epoce Angkoru niewiele różniły się od tych spotykanych dziś. Budowano je na palach, nawet do około 3 m, żeby chronić je przed corocznymi powodziami. Drewniane belki tworzyły szkielet, ściany wypełniano plecionką z bambusa, a dach pokrywano liśćmi palmowymi. Domy dostojników i budowle reprezentacyjne były bardziej okazałe, ale w większości także z drewna i innych nietrwałych materiałów, dlatego nie zachowały się do dziś.
Kamienne świątynie przetrwały, bo budowano je z myślą o kulcie, pamięci i prestiżu władcy. Codzienna architektura miała przede wszystkim działać w gorącym, wilgotnym klimacie: podniesienie domu na palach chroniło przed wodą, poprawiało wentylację i dawało cień pod podłogą. Dlatego w materiale archeologicznym znacznie lepiej widzimy religijną i państwową twarz imperium niż zwykłe domy jego mieszkańców.
Budynki kolonialne
Budynki kolonialne to druga, obok świątyń, charakterystyczna warstwa architektury Kambodży. Wpływy francuskie widać przede wszystkim w Phnom Penh, gdzie budownictwo europejskiego typu rozprzestrzeniło się w okresie francuskiego protektoratu. Dwa najbardziej znane przykłady:
- Muzeum Narodowe (budowa 1917–1924, otwarcie w 1920 r.) – projekt George’a Grosliera, który wzorował ceglastoczerwony gmach z dziedzińcem i galeriami na świątyniach khmerskich,
- Central Market (Psah Thmei) (1937) – hala art déco z kopułą według projektu Jeana Desbois.
Część kolonialnych kamienic ma dziś wartość zabytkową, ale wiele jest zaniedbanych.
New Khmer Architecture (1953–1975)
New Khmer Architecture to ogólnokrajowa szkoła projektowania, która działała od uzyskania niepodległości w 1953 roku do przejęcia władzy przez Czerwonych Khmerów w 1975 roku. Według Vann Molyvann Project wyróżniały ją:
- nowe materiały, przede wszystkim żelbet,
- nawiązania do tradycyjnego budownictwa, zwłaszcza podnoszenie budynków na palach,
- dostosowanie do tropikalnego klimatu: naturalna wentylacja i cień,
- oszczędna dekoracja, głównie płaskorzeźby inspirowane świątyniami Angkoru.
Najbardziej znanym architektem nurtu był Vann Molyvann (obok m.in. Lu Ban Hapa i Mam Sophany). Jego dziełem jest Pomnik Niepodległości w Phnom Penh (1958–1962) w formie lotosowej stupy. Nowoczesna Kambodża próbowała więc mówić własnym językiem architektonicznym, a nie tylko kopiować formy z Europy albo z Angkoru.
Najczęstsze pytania
Czym jest prasat?
To wieża sanktuarium w świątyni khmerskiej, w kształcie pąka lotosu. Centralny prasat symbolizuje górę Meru.
Z jakich materiałów budowano świątynie Angkoru?
Z cegły (najstarsze świątynie), piaskowca z gór Kulen i laterytu na fundamenty i mury. Domy mieszkalne i pałace budowano z drewna, więc nie przetrwały.
Co to jest świątynia-góra?
To piramida o kilku poziomach, która symbolizuje górę Meru: wieże odpowiadają szczytom, mury pasmom górskim, a fosa oceanowi.
Jakie są najważniejsze style architektury khmerskiej?
W epoce Angkoru wyróżnia się 11 stylów, od Kulen (825–875) po post-Bayon (1243–1431). Najbardziej znane to Preah Ko, Banteay Srei, Angkor Wat i Bayon.
Zdjęcie główne: Jorge Láscar from Australia, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
Źródła
- Vann Molyvann Project: New Khmer Architecture – Vann Molyvann Project; cechy nurtu, lata 1953–1975, architekci
- Maurice Glaize: Chronology of the Monuments – Maurice Glaize, Les monuments du groupe d’Angkor, 4. wyd. (1993), przekład angielski N. Tremmel, rozdz. 10; kolejność zabytków od Sambor Prei Kuk (VII w.) po Bayon (XII/XIII w.) według klasyfikacji stylów P. Sterna i G. de Coral-Rémusat
- Michael Freeman, Claude Jacques: Ancient Angkor – River Books, Bangkok 1999 (wyd. popr. 2003), s. 30–31; periodyzacja stylów i lata w tabeli
- Wikipedia: Khmer architecture – materiały budowlane; lata stylów za Freemanem i Jacques’em (uzupełniająco)
- Maurice Glaize: The Monuments of the Angkor Group – Maurice Glaize, Les monuments du groupe d’Angkor, 4. wyd. (1993), przekład angielski N. Tremmel, theangkorguide.com; opisy świątyń z tabeli, Ta Keo jako pierwsza świątynia-góra zbudowana w całości z piaskowca
- Wikipedia: Ak Yum – najstarszy znany przykład świątyni-góry w Azji Południowo-Wschodniej (uzupełniająco)
- Wikipedia: Bakong – pierwsza świątynia-góra z piaskowca, poświęcenie w 881 r. (uzupełniająco)
- Wikipedia: Angkor – tło historyczne (uzupełniająco)
.jpg){kind=link}