Chenla (chiń. 真臘, Zhēnlà) to wczesne królestwo Khmerów na ziemiach dzisiejszej Kambodży i południowego Laosu, znane z chińskich kronik i istniejące od VI do VIII w. Nie było jednolitym państwem, lecz układem księstw, z którego w 802 r. wyrosło Imperium Angkoru.
Czym była Chenla?
Chenla to okres przejściowy w dziejach Kambodży między Funan a Imperium Angkoru. Właśnie wtedy ciężar polityczny przesunął się z nadmorskich ośrodków delty Mekongu w głąb dzisiejszej Kambodży, a lokalne dynastie coraz wyraźniej wiązały władzę ze świątyniami, rolnictwem i kontrolą nad szlakami rzecznymi.
Nazwa „Chenla” nie była prawdopodobnie własnym określeniem mieszkańców tych ziem, lecz terminem z chińskich kronik dynastycznych. Współcześni historycy traktują ją ostrożnie: mogła obejmować kilka powiązanych księstw i rodów, które w różnych momentach współpracowały, rywalizowały albo uznawały zwierzchność silniejszego władcy. Dzieje Chenli rekonstruuje się z trzech rodzajów świadectw: chińskich opisów dyplomatycznych, inskrypcji w sanskrycie i starokhmerskim oraz archeologii.
Najważniejsze księstwa leżały na północ i południe od gór Dangrek. Jednym z głównych ośrodków była Isanapura, stolica króla Isanavarmana I, identyfikowana z kompleksem Sambor Prei Kuk w prowincji Kampong Thom, wpisanym w 2017 r. na Listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Władcy Chenli
Władcy Chenli znani są głównie z inskrypcji w sanskrycie i starokhmerskim oraz z chińskich poselstw, dlatego ich daty są przybliżone; w tabeli podajemy je za George’em Cœdèsem (The Indianized States of Southeast Asia, 1968). Bhavavarmana I, Mahendravarmana (Citrasenę), Isanavarmana I i Bhavavarmana II jako fundatorów świątyń w Isanapurze wymienia też zarząd kompleksu Sambor Prei Kuk:
| Władca | Panowanie | Co wiemy |
|---|---|---|
| Bhavavarman I | 2. poł. VI w., panował jeszcze w 598 r. | razem z Mahendravarmanem atakował Funan; stolica Bhavapura na północ od Tonle Sap |
| Mahendravarman (Citrasena) | od ok. 600 r. | kontynuował ekspansję na ziemie Funan |
| Isanavarman I | ok. 616 – ok. 635 | stolica w Isanapurze (Sambor Prei Kuk); pierwsze poselstwo do Chin w latach 616–617, inskrypcja z 627 r. |
| Bhavavarman II | ok. 635 – przed 657 | jedyna datowana inskrypcja z 639 r. (okolice Takeo) |
| Jayavarman I | ok. 657 – po 690 | ostatni władca zjednoczonej Chenli; inskrypcje od Wat Phu po Zatokę Tajlandzką, panował ok. 30 lat |
Za panowania Isanavarmana I i Jayavarmana I zarysował się moment największej integracji politycznej, choć nawet wtedy lokalne elity zachowywały zapewne sporą samodzielność.
Społeczeństwo i gospodarka bez pieniądza
Społeczeństwo Chenli znamy przede wszystkim z inskrypcji świątynnych. Teksty pisane ku czci władców i dostojników powstawały w sanskrycie, języku prestiżu i religii, a listy fundacji i darowizn – po starokhmersku. Wymieniają one ludzi przypisanych do świątyń, pola ryżowe, zwierzęta, dary z metali szlachetnych i obowiązki służebne. Wynika z nich podział na kilka warstw:
- elity dworskie i kapłańskie,
- personel świątynny i rzemieślników,
- robotników rolnych, którzy tworzyli najniższą warstwę i mieli status zbliżony do niewolników.
Gospodarka Chenli nie opierała się na pieniądzu. Ośrodkami gospodarczymi były świątynie, a podstawą życia uprawa ryżu i organizowanie pracy. Bogactwo mierzono ziemią, plonami i kontrolą nad ludźmi; darowizna dla świątyni mogła obejmować pola, niewolnych pracowników, zwierzęta pociągowe czy przedmioty z metalu. Mekong, jego dopływy i okolice jeziora Tonle Sap spajały poszczególne ośrodki. Handel zagraniczny odgrywał mniejszą rolę niż w Funan, ale kontakty z Chinami trwały, o czym świadczą poselstwa odnotowane w chińskich kronikach.
Religia
Mieszkańcy Chenli czcili bóstwa indyjskie – śiwaickie, wisznuickie i buddyjskie – oraz miejscowe duchy przodków i miejsc. Najsilniejszą pozycję miał śiwaizm, co widać w fundacjach lingów i świątyń poświęconych Śiwie.
Religia była też narzędziem polityki. Władca, który fundował świątynię, tworzył centrum prestiżu, gospodarki i pamięci dynastycznej. Dlatego przedangkorskie sanktuaria, takie jak ceglane wieże Sambor Prei Kuk, są tak ważne dla historyków: pokazują sposób organizowania władzy. Ich styl architektoniczny opisujemy w artykule o architekturze khmerskiej.
Podział na Chenlę Lądu i Chenlę Morza
Około 706–707 r. chińskie kroniki zaczęły rozróżniać dwie części Chenli:
- Chenla Lądu (陸真臘, Lù Zhēnlà) – północna, z centrum w rejonie dzisiejszego Champasak i Wat Phu w Laosie; to ona utrzymywała kontakty dyplomatyczne z Chinami,
- Chenla Morza (水真臘, Shuǐ Zhēnlà) – południowa, obejmująca deltę Mekongu, wybrzeże i okolice Tonle Sap.
Podział ten trzeba czytać ostrożnie: była to chińska próba uporządkowania skomplikowanej mapy politycznej VIII wieku, a nie granica między dwoma nowoczesnymi państwami.
Od Chenli do Angkoru
Dzieje Jayavarmana II znamy z inskrypcji ze Sdok Kak Thom, wyrytej ponad dwa stulecia później (1052 r.): według niej król „przybył z Jawy, by panować w mieście Indrapura”. Cœdès wiązał to z jawajską dynastią Sailendra i datował powrót na ok. 800 r.; inni autorzy podają ok. 790 r., a samo utożsamienie „Jawy” z wyspą bywa w literaturze kwestionowane. Pewniejsze jest to, że po latach walk Jayavarman II zjednoczył ziemie Khmerów, a w 802 r. ogłosił niezależność i kult devaradży, co uważa się za początek Imperium Angkoru. Chenla nie była więc ślepą uliczką, lecz bezpośrednim zapleczem państwa angkorskiego; okres ten pokazuje też kalendarium dziejów Kambodży.
Najczęstsze pytania
Kiedy istniała Chenla?
Od VI do VIII wieku. Około 706–707 r. rozpadła się na Chenlę Lądu i Chenlę Morza, a w 802 r. Jayavarman II zapoczątkował Imperium Angkoru.
Gdzie była stolica Chenli?
Najważniejszą stolicą była Isanapura króla Isanavarmana I, dziś kompleks Sambor Prei Kuk w prowincji Kampong Thom, wpisany na listę UNESCO w 2017 r.
Czym Chenla różniła się od Funan?
Funan było państwem handlowym delty Mekongu, a Chenla opierała się na rolnictwie i świątyniach w głębi lądu; to ona przejęła ziemie Funan w VI–VII w.
Zdjęcie główne: Pierre André Leclercq, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Źródła
- Archaeological Site of Ancient Ishanapura (Sambor Prei Kuk) – UNESCO, Lista światowego dziedzictwa (wpis 2017)
- Nomination File for Sambor Prei Kuk – UNESCO, dokumentacja wpisu
- History and conservation work of Sambor Prei Kuk temple – National Authority for Sambor Prei Kuk (archiwum strony z 2023 r.); Isanapura, Isanavarman I syn Citraseny, wcześniejsi władcy
- Society, Economics, and Politics in Pre-Angkor Cambodia: The 7th–8th Centuries – Michael Vickery, Centre for East Asian Cultural Studies for Unesco / Toyo Bunko, Tokio 1998 (ISBN 4-89656-110-4); podstawowe opracowanie inskrypcji przedangkorskich
- The Indianized States of Southeast Asia – George Cœdès, East-West Center Press, Honolulu 1968, s. 68–73, 85–86, 97–98; daty władców Chenli, podział na Chenlę Lądu i Morza po 706 r., inskrypcja ze Sdok Kak Thom o Jayavarmanie II
.jpg){kind=link}