Historia Kambodży jako dzieje państw obejmuje blisko dwa tysiąclecia: od Funan (ok. I–VI w. n.e.), przez Imperium Angkoru (802–1431), protektorat francuski (1863–1953) i reżim Czerwonych Khmerów (1975–1979), po powojenną odbudowę i trybunał ECCC. Najważniejsze daty porządkują tabele poniżej.
To kalendarium zbiera punkty zwrotne w dziejach kraju; daty podajemy według kalendarza gregoriańskiego (o tym, jak Kambodżanie liczą lata w erze buddyjskiej, piszemy w artykule Jak Kambodżanie liczą lata?). Ludzie żyli na tych ziemiach na długo przed powstaniem pierwszych państw; najstarsze ślady pochodzą z jaskini Laang Spean (pierwszy wiersz tabeli niżej).
Od prehistorii do Angkoru
Funan (ok. I–VI w. n.e.) i Chenla (VI–VIII w.) przekazały Angkorowi pismo i sanskryt, kult Śiwy i Wisznu oraz końcówkę -varman w imionach władców.
| Data | Wydarzenie |
|---|---|
| ok. 71–26 tys. lat temu | Najstarsze ślady ludzi w jaskini Laang Spean (prowincja Battambang): kamienne odłupki i rdzenie |
| ok. 11–5 tys. lat temu | Łowcy-zbieracze kultury hoabinhijskiej w Laang Spean |
| ok. 3800–3300 lat temu | Neolit: pochówki w jaskini Laang Spean i narzędzia z gładzonego kamienia ze stanowiska Samrong Sen |
| ok. I–VI w. n.e. | Państwo Funan w delcie Mekongu (rozkwit III–V w.; pierwsza wzmianka w kronikach chińskich z III w.) |
| VI–VIII w. | Państwo Chenla (chińska nazwa kilku księstw) |
| VII w. | Isanapura, dziś Sambor Prei Kuk, jednym z głównych ośrodków Chenli |
| 802 r. | Jayavarman II ogłasza niezależność i rozpoczyna epokę angkorską |
| IX–XV w. | Zjednoczone państwo Khmerów ze stolicą w Angkorze |
| 1181 r. | Początek panowania Jayavarmana VII: wielkie inwestycje, ekspansja, budowa Angkor Thom |
| XIII–XV w. | Stopniowy kryzys i rozpad imperium Khmerów |
Stolice, władców i budowle z lat 802–1431 opisuje artykuł o Imperium Angkoru.
Od epoki poangkorskiej do kolonializmu
| Data | Wydarzenie |
|---|---|
| 1431 r. | Po kilkumiesięcznym oblężeniu wojska Ayutthayi (Syjamu) zdobywają Angkor; dwór przenosi się na południe, ostatecznie w okolice Phnom Penh |
| XVI w. | Pierwsi Europejczycy: Portugalczycy, potem Hiszpanie i Holendrzy; w 1586 r. portugalski kapucyn António da Madalena odwiedza Angkor |
| XVII–XIX w. | Kambodża obiektem sporów terytorialnych między Syjamem a Wietnamem |
| 1863 r. | Król Norodom I przyjmuje protektorat Francji |
| 1884 r. | Francuzi wymuszają układ ograniczający władzę króla; Kambodża faktycznie staje się kolonią |
| 1887 r. | Kambodża w składzie Unii Indochińskiej |
| 1907 r. | Syjam zwraca Kambodży prowincje Battambang i Siem Reap wraz z Angkorem |
Po upadku Angkoru Kambodża na kilka stuleci osłabła. Kraj znalazł się między Syjamem a Wietnamem, a elity wybierały między zależnością od jednego a drugiego sąsiada. W XIX wieku ta polityka równowagi przestała wystarczać. Protektorat z 1863 r. miał początkowo chronić królestwo przed rozbiorem, lecz szybko oznaczał utratę samodzielności. Opisujemy to w artykule Kolonializm francuski w Kambodży.
Niepodległość i wojna
| Data | Wydarzenie |
|---|---|
| 1941 r. | Do Kambodży wkraczają wojska japońskie; administracja francuska (rząd Vichy) działa dalej |
| 1941–1946 | Tajlandia zajmuje prowincję Battambang i część prowincji Siem Reap; zwraca je po II wojnie światowej |
| 9 III 1945 r. | Japończycy odsuwają Francuzów od władzy; 13 marca król Norodom Sihanouk ogłasza niepodległe Królestwo Kampuczy |
| X 1945 r. | Francuzi wracają i przywracają protektorat |
| 1949 r. | Francja przyznaje Kambodży autonomię w ramach Unii Francuskiej |
| 9 XI 1953 r. | Kambodża uzyskuje pełną niepodległość |
| 1954 r. | Konferencja genewska potwierdza niepodległość i neutralność Kambodży |
| 1955 r. | Kambodża członkiem ONZ |
| 18 III 1970 r. | Zamach stanu gen. Lon Nola; w kolejnych miesiącach do Kambodży wkraczają wojska amerykańskie i południowowietnamskie |
| 17 IV 1975 r. | Czerwoni Khmerzy zdobywają Phnom Penh i obejmują władzę |
| 5 I 1976 r. | Konstytucja: państwo przyjmuje nazwę Demokratyczna Kampucza |
| XII 1978 – 7 I 1979 r. | Ofensywa Wietnamu i Zjednoczonego Frontu Ocalenia Narodowego Kampuczy; 7 I 1979 r. zdobycie Phnom Penh |
| 8 I 1979 r. | Dekret powołujący Kampuczańską Ludową Radę Rewolucyjną; w styczniu 1979 r. powstaje Kampuczańska Republika Ludowa |
Między przewrotem Lon Nola 18 marca 1970 r. a zdobyciem Phnom Penh przez Czerwonych Khmerów 17 kwietnia 1975 r. minęło nieco ponad pięć lat wojny domowej; konstytucję Demokratycznej Kampuczy ogłoszono 5 stycznia 1976 r.
W latach 80. Kampuczańska Republika Ludowa wysyłała studentów na uczelnie państw bloku wschodniego, także do Polski; ich wspomnienia zebraliśmy w reportażu Khmerzy w Polsce: studenci z Kambodży w Łodzi.
Pokój, UNTAC i późne rozliczenia
| Data | Wydarzenie |
|---|---|
| 1989 r. | Konferencja paryska w sprawie Kambodży (VII–VIII); we wrześniu Wietnam kończy wycofywanie wojsk |
| 23 X 1991 r. | Porozumienia paryskie otwierają drogę do zakończenia wojny i misji ONZ (UNTAC) |
| 1993 r. | Wybory pod nadzorem ONZ, nowa konstytucja i przywrócenie monarchii |
| 1997 r. | Starcia w Phnom Penh: Hun Sen odsuwa od władzy współpremiera Norodoma Ranariddha |
| 1998 r. | Śmierć Pol Pota w Anlong Veng |
| 1999 r. | Kambodża przystępuje do ASEAN |
| 2001–2003 | Ustawa o trybunale i porozumienie ONZ–Kambodża w sprawie ECCC |
| 2004 r. | Norodom Sihanouk abdykuje; królem zostaje Norodom Sihamoni |
| 2010 r. | ECCC skazuje Kaing Guek Eava „Ducha” (w 2012 r. wyrok podwyższono do dożywocia) |
| 2014 r. | Nuon Chea i Khieu Samphan skazani na dożywocie za zbrodnie przeciw ludzkości |
| 2018 r. | ECCC w pierwszej instancji uznaje ich winnymi ludobójstwa; wyrok Nuon Chei nie uprawomocnił się (zmarł w 2019 r. w trakcie apelacji), wyrok Khieu Samphana utrzymano w 2022 r. |
| 2022 r. | Izba odwoławcza ECCC utrzymuje wyrok wobec Khieu Samphana |
| 2023 r. | Hun Sen oddaje urząd premiera synowi, Hun Manetowi |
| 2025 r. | Walki na granicy z Tajlandią: w lipcu (rozejm 28 lipca, ok. 300 tys. przesiedlonych) i od 8 grudnia (ponad pół miliona przesiedlonych, rozejm 27 grudnia) |
We wrześniu 1989 r. Wietnam ogłosił zakończenie wycofywania wojsk z Kambodży (wg ONZ); zależności między Phnom Penh a Hanoi opisuje tekst Stosunki Kambodży z Wietnamem: historia i współczesność, a tło sporu z Tajlandią artykuł Spór graniczny Kambodża–Tajlandia – o co chodzi?.
Z oskarżonych w sprawie 002 Ieng Sary zmarł w 2013 r., Nuon Chea w 2019 r., a Ieng Thirith uznano za niezdolną do procesu; wyroki opisujemy w artykule Proces przywódców Czerwonych Khmerów – wyroki ECCC.
Główne okresy historii Kambodży w skrócie
- Prehistoria (ok. 71 tys. lat temu – I w. n.e.): Laang Spean, kultura hoabinhijska, neolit.
- Państwa przedangkorskie (ok. I–VIII w.): Funan, potem Chenla.
- Imperium Angkoru (802–1431): stolica w Angkorze, apogeum za Suryavarmana II i Jayavarmana VII.
- Okres poangkorski (1431–1863): stolice na południu (Longvek, Oudong), naciski Syjamu i Wietnamu.
- Protektorat francuski (1863–1953): od 1887 r. w Unii Indochińskiej.
- Niepodległość i wojna (1953–1975): rządy Norodoma Sihanouka, przewrót Lon Nola w 1970 r.
- Demokratyczna Kampucza (17 IV 1975 – 7 I 1979): reżim Czerwonych Khmerów.
- Okupacja wietnamska i odbudowa (1979–1993): Kampuczańska Republika Ludowa, porozumienia paryskie 1991, UNTAC.
- Królestwo Kambodży (od 1993): monarchia konstytucyjna, ECCC, rządy Hun Sena, od 2023 r. Hun Maneta.
Najczęstsze pytania
Kiedy Kambodża uzyskała niepodległość?
9 listopada 1953 r., po niemal 90 latach francuskiego protektoratu; konferencja genewska potwierdziła to w 1954 r.
Kiedy istniało Imperium Angkoru?
Od 802 r., gdy Jayavarman II ogłosił niezależność, do 1431 r., gdy wojska Ayutthayi zdobyły Angkor.
Kiedy rządzili Czerwoni Khmerzy?
Od 17 kwietnia 1975 r. do 7 stycznia 1979 r., kiedy wojska wietnamskie zajęły Phnom Penh.
Kiedy przywrócono monarchię?
W 1993 r., po wyborach zorganizowanych pod nadzorem misji ONZ (UNTAC); królem ponownie został Norodom Sihanouk.
Zdjęcie główne: lumoplank, CC0, Wikimedia Commons
Źródła
- Extraordinary Chambers in the Courts of Cambodia – oficjalna strona trybunału ECCC; sprawy i wyroki
- Cambodia: A Country Study – Library of Congress, Federal Research Division (red. Russell R. Ross, 1987); rozdziały: protektorat i układ z 1884 r., okres kolonialny, 1887, 1907, przewrót 18 III 1970 r., upadek Phnom Penh 17 IV 1975 r., konstytucja z 5 I 1976 r. i zdobycie stolicy 7 I 1979 r., powstanie KRL i dekret z 8 I 1979 r.
- Angkor et le Cambodge au XVIe siècle d’après les sources portugaises et espagnoles – B.-P. Groslier, Presses universitaires de France (1958); relacja António da Madalena z wizyty w Angkorze w 1586 r. (spisana przez Diogo do Couto)
- Cambodia: A Country Study – World War II and Japanese occupation – Library of Congress; wkroczenie Japończyków w 1941 r. i odstąpienie Tajlandii prowincji Battambang i części Siem Reap; powrót prowincji po II wojnie światowej
- UNTAC: Background – ONZ, Departament Operacji Pokojowych; konferencja paryska 1989, wycofanie wojsk wietnamskich (IX 1989), porozumienia z 23.10.1991
- World Report 2026: Cambodia – Human Rights Watch; walki na granicy w 2025 r.
- Thailand and Cambodia sign new ceasefire agreement – PBS NewsHour, 27.12.2025
- The funeral cave of Laang Spean – V. Zeitoun, H. Forestier, Heng Sophady i in. (2021), HAL; warstwy z lat 71–26 tys. lat temu, kultura hoabinhijska 11–5 tys. lat temu, neolityczne groby
- Sur les traces du Néolithique cambodgien – HAL (2026); datowanie neolitu w Laang Spean i Samrong Sen na 3800–3300 BP
- Funan Reviewed: Deconstructing the Ancients – M. Vickery, Bulletin de l’École française d’Extrême-Orient 90–91 (2003); datowanie Funan
- Wikipedia: Kingdom of Kampuchea (1945) – przewrót japoński i niepodległość z marca 1945 r. (uzupełniająco)
- Wikipedia: Extraordinary Chambers in the Courts of Cambodia – zgony oskarżonych (uzupełniająco)
