Francja przejmowała Kambodżę stopniowo: w 1863 r. król Norodom I przyjął protektorat, w 1884 r. Francuzi wymusili układ odbierający mu realną władzę, a w 1887 r. kraj wszedł do Unii Indochińskiej. Niepodległość Kambodża odzyskała 9 listopada 1953 r.
Kolonializm francuski w skrócie
Kolonializm francuski w Kambodży trwał od 1863 do 1953 r. W połowie XIX wieku Kambodża była ściskana między Syjamem i Wietnamem, a król Norodom I szukał zewnętrznego oparcia. Protektorat z 1863 r. miał chronić królestwo przed dalszym rozbiorem, ale z czasem zmienił się w system twardej kontroli nad administracją, finansami i polityką. Najpierw była więc ochrona i wpływy, dopiero potem realne podporządkowanie.
Pierwsi Europejczycy dotarli do Kambodży w XVI wieku: byli to Portugalczycy, a w latach 1593–1599 Hiszpanie, których wyprawa zakończyła się rzezią w 1599 r.; później przybyli Holendrzy i Francuzi. Władza kolonialna spotykała się z oporem Khmerów, a bunty tłumiono siłą. Najważniejsze daty francuskiego okresu:
| Data | Wydarzenie |
|---|---|
| 1863 r. | Król Norodom I przyjmuje protektorat Francji |
| VI 1884 r. | Układ narzucony przez gubernatora Kochinchiny Charlesa Thomsona (przy francuskiej kanonierce na rzece) ogranicza władzę króla |
| 1885–1887 | Powstanie przeciw Francuzom i Norodomowi, na czele z jego przyrodnim bratem Si Votha; w Kampot opór prowadzi Oknha Kralahom Kong |
| X 1887 r. | Kambodża w składzie Unii Indochińskiej |
| 1904 r. | Po śmierci Norodoma Francuzi osadzają na tronie jego brata Sisowatha |
| 1907 r. | Syjam zwraca Kambodży Battambang i Siem Reap |
| 1916 r. | Pokojowy protest podatkowy: dziesiątki tysięcy chłopów przychodzą do Phnom Penh z petycją do króla o obniżenie podatków, najwyższych w Indochinach |
| 1941 r. | Wkraczają wojska japońskie, Tajlandia zajmuje prowincje przygraniczne |
| 9–13 III 1945 r. | Japończycy odsuwają Francuzów; Norodom Sihanouk ogłasza niepodległość |
| X 1945 r. | Powrót Francuzów |
| XI 1949 r. | Częściowa autonomia w ramach Unii Francuskiej (układ zawarty przez wymianę listów króla z rządem Francji) |
| 9 XI 1953 r. | Pełna niepodległość |
Pełną oś czasu, od Funan do dziś, zawiera kalendarium dziejów Kambodży.
Dlaczego Norodom zgodził się na protektorat?
Norodom zgodził się na protektorat, bo w 1863 roku Kambodża nie mogła swobodnie wybierać partnerów. Była państwem osłabionym, od dawna naciskanym przez silniejszych sąsiadów, a Norodom szukał francuskiego wsparcia przede wszystkim po to, by ograniczyć wpływy Syjamu i Wietnamu. Nie była to decyzja z sympatii do Europy, lecz kalkulacja przetrwania. Kolonializm wygląda w tym świetle jak kolejny etap długiego kryzysu, który zaczął się po upadku Imperium Angkoru.
Co zmienił rok 1884?
Rok 1884 był przełomem. W czerwcu gubernator Kochinchiny Charles Thomson przyjechał do Phnom Penh i zażądał podpisania układu z Paryżem; król, mając przed oczami francuską kanonierkę zakotwiczoną na rzece, podpisał go niechętnie. Układ zapowiadał zniesienie niewolnictwa, prywatną własność ziemi i francuskich rezydentów w miastach prowincjonalnych, a w praktyce mocno ograniczył samodzielność monarchy. Formalnie nadal mówiono o protektoracie, ale w praktyce francuscy urzędnicy zyskali wpływ na podatki, administrację i decyzje państwowe. W 1887 r. Kambodża weszła w skład Unii Indochińskiej, razem z Wietnamem (Tonkin, Annam, Kochinchina) i później Laosem. Proces ten odbierał królowi realną władzę i wywołał zbrojny opór: w latach 1885–1887 przeciw Francuzom wystąpił przyrodni brat Norodoma, Si Votha, a w Kampot powstańców prowadził Oknha Kralahom Kong, którego Francuzi pojmali i zabili. Po śmierci Norodoma w 1904 r. Francuzi osadzili na tronie jego bardziej uległego brata Sisowatha.
Ważny był też rok 1907. W wyniku porozumienia Francji z Syjamem do Kambodży wróciły Battambang, Siem Reap i okolice Angkoru. To jedna z ambiwalencji epoki: dominacja kolonialna była dla kraju upokarzająca, ale pod francuskim parasolem odzyskano część historycznych ziem.
Wojna, Japonia i niepodległość
Pozycję Francji w Indochinach osłabiła klęska w Europie w 1940 r. W styczniu 1941 r. do Kambodży wkroczyły wojska tajskie, a w połowie 1941 r. weszły wojska japońskie, choć administracja francuska (podległa rządowi Vichy) działała dalej, a Tajlandia przejęła prowincje przygraniczne, w tym Battambang i Siem Reap. 9 marca 1945 r. Japończycy odsunęli Francuzów od władzy, a 13 marca król Norodom Sihanouk ogłosił niepodległość. Ten epizod był krótki, bo po wojnie Francuzi wrócili, ale pokazał kambodżańskim elitom, że dawny porządek nie jest wieczny.
Decydujący ruch wykonał król Norodom Sihanouk. Po częściowej autonomii z 1949 r., gdy Francja zachowała wpływ m.in. na politykę zagraniczną, finanse i cła, w latach 1952–1953 prowadził własną „krucjatę na rzecz niepodległości”, łącząc nacisk dyplomatyczny z grą polityczną wobec Francuzów i własnego społeczeństwa, a w kraju działały też oddziały partyzanckie. 9 listopada 1953 r. Kambodża uzyskała pełną suwerenność, a konferencja genewska w 1954 r. potwierdziła nowy status państwa. Więcej o tym władcy: Norodom Sihanouk – życiorys króla ojca (1922–2012), a o dzisiejszej monarchii w artykule Król Kambodży: Norodom Sihamoni.
Co po Francuzach zostało?
Dziedzictwo francuskie w Kambodży nie jest jednowymiarowe. Zostały urzędy, część nowoczesnej administracji i silniejsze związanie kraju ze światem. Zostały budynki kolonialne, m.in. Muzeum Narodowe i hala Central Market w Phnom Penh, opisane w artykule o architekturze khmerskiej. Została też pamięć o podporządkowaniu, wysokich podatkach i tłumionych buntach, dlatego kolonializm nie bywa tu wspominany z nostalgią.
Dalsze losy kraju, od napięć zimnej wojny po rządy Czerwonych Khmerów w latach 1975–1979, opisuje kalendarium dziejów Kambodży.
Najczęstsze pytania
Jak długo Kambodża była pod panowaniem Francji?
Od przyjęcia protektoratu w 1863 r. do niepodległości 9 listopada 1953 r., czyli niemal 90 lat; realną władzę Francuzi przejęli po układzie z 1884 r.
Kiedy Kambodża weszła do Indochin Francuskich?
W październiku 1887 r., gdy Francuzi utworzyli Unię Indochińską z Kambodży, Tonkinu, Annamu i Kochinchiny; później dołączył Laos.
Kto wywalczył niepodległość Kambodży?
Król Norodom Sihanouk, który w latach 1952–1953 prowadził „krucjatę na rzecz niepodległości”; Francja uznała pełną suwerenność kraju 9 listopada 1953 r.
Pierwszą wersję tego artykułu napisał w 2010 r. Dariusz Kozicki; obecną opracowała Redakcja ABC Kambodża.
Zdjęcie główne: François Marius Baudoin, domena publiczna, Wikimedia Commons
Źródła
- Cambodia: A Country Study – Library of Congress, Federal Research Division (red. Russell R. Ross); rozdziały: protektorat francuski i układ z 1884 r., okres kolonialny 1887–1953, Sisowath, 1907, gospodarka kolonialna i protest podatkowy z 1916 r., II wojna światowa i marzec 1945 r., walka o niepodległość i układ z 1949 r.
- Wikipedia: French protectorate of Cambodia – powstanie Si Vothy 1885–1887, Oknha Kralahom Kong (uzupełniająco)
- Wikipedia: Cambodian–Spanish War – wyprawy hiszpańskie 1593–1599 (uzupełniająco)
