Imperium Angkoru było państwem Khmerów, które w latach 802–1431 panowało nad dzisiejszą Kambodżą i dużą częścią Tajlandii, Laosu i południowego Wietnamu. Cały region Angkoru liczył w XIII w. ok. 700–900 tys. mieszkańców, a siłę dawał mu system zbiorników i kanałów.
Początek imperium
Za symboliczny początek tego świata uznaje się rok 802, kiedy Jayavarman II ogłosił niezależność od Jawy i związał władzę królewską z ideą devaradży, czyli władcy-boga. Angkor w formie znanej z Angkor Wat czy Angkor Thom powstał później, ale właśnie wtedy zaczęła się epoka, która stworzyła największą potęgę lądową regionu. Wcześniejsze państwa na tych ziemiach opisują artykuły o królestwie Funan i królestwie Chenla.
Z Indii Angkor przejął sanskryt uczonych inskrypcji, kult Śiwy i Wisznu oraz królewskie imiona zakończone na -varman; sanskryt ustąpił w inskrypcjach językowi pali dopiero w XIV–XV w., razem z przejściem na buddyzm therawady (Maurice Glaize, rozdz. 2). Szerszą oś czasu znajdziesz w kalendarium dziejów Kambodży, a style kolejnych epok w artykule o architekturze khmerskiej.
Najważniejsi władcy Angkoru i ich budowle
Kolejni królowie Angkoru zostawiali po sobie nowe świątynie-góry i zbiorniki. Najważniejsi z nich (część lat panowania jest przybliżona; kluczowe daty, jak ogłoszenie niezależności w 802 r., poświęcenie Bakongu w 881 r., stolica w Koh Ker w latach 928–944 (Jayavarman IV osiadł tam już ok. 921 r.) i koronacja Jayavarmana VII w 1181 r., podaje Maurice Glaize za odczytami inskrypcji):
| Władca | Panowanie | Najważniejsze fundacje |
|---|---|---|
| Jayavarman II | 802–850 | ogłoszenie niezależności i kultu devaradży na Phnom Kulen |
| Indravarman I | 877–889 | Preah Ko i Bakong w Hariharalayi (Roluos) |
| Yasovarman I | 889–910 | nowa stolica Yasodharapura z Phnom Bakheng, Lolei, Wschodni Baray |
| Jayavarman IV | 928–941 | stolica w Koh Ker |
| Rajendravarman II | 944–968 | Pre Rup, Wschodni Mebon |
| Jayavarman V | 968–1001 | nowa stolica Jayendranagari (budowana w 978 r.); z jej „złotą górą” Cœdès ostrożnie łączył Ta Keo, datowaną jednak na początek XI w. |
| Udayadityavarman II | 1050–1066 | Baphuon |
| Suryavarman II | 1113–ok. 1150 | Angkor Wat, Thommanon |
| Jayavarman VII | 1181–ok. 1218 | Angkor Thom z Bayonem, Ta Prohm, Preah Khan |
Stolica i jej mieszkańcy
Angkor był stolicą państwa, które u szczytu potęgi rozciągało się od Morza Południowochińskiego po Zatokę Tajlandzką i obejmowało większość dzisiejszej Kambodży oraz rozległe tereny dzisiejszej Tajlandii, Laosu i południowego Wietnamu, czyli dużą część kontynentalnej Azji Południowo-Wschodniej.
Dawniej mówiło się o milionie mieszkańców Angkoru. Dzisiejsze badania są ostrożniejsze: zespół Sarah Klassen opublikował w 2021 r. w „Science Advances” wyniki oparte na skanowaniu lidarowym i wykopaliskach, według których cały region Angkoru liczył w XIII wieku około 700–900 tysięcy mieszkańców (Klassen i in., 2021). To nadal skala ogromna jak na epokę przedindustrialną. Angkor nie był przy tym ciasno zabudowaną stolicą w murach, lecz rozproszonym krajobrazem miejskim, w którym świątynie, pola, kanały, groble i osiedla tworzyły jeden organizm. O tym, dlaczego Angkor uchodzi za największe miasto przed epoką przemysłową, piszemy w tekście Angkor: największe miasto epoki przedindustrialnej. Codzienność jego mieszkańców opisuje artykuł Życie w Angkorze w XIII w. według Zhou Daguana.
Dzisiejszy Park Archeologiczny Angkor obejmuje według UNESCO ponad 400 km², na których leżą świątynie, dawne miasta, zbiorniki wodne, kanały i groble z okresu od IX do XV wieku.
Armia i niewolnicza praca
Armia Angkoru opierała się na piechocie, konnicy i słoniach bojowych. Najlepiej pokazuje to relief „procesji historycznej” w południowej galerii Angkor Wat: dowódcy wojsk Suryavarmana II stoją na słoniach, a ich rangę wyznacza liczba parasoli (sam król ma ich 15; Maurice Glaize, rozdz. „Angkor Wat”). Słonie były więc siłą militarną, a zarazem znakiem prestiżu i królewskiej potęgi.
Duże budowle powstawały dzięki pracy zorganizowanej przez państwo, w tym pracy ludzi zależnych i niewolników, często jeńców z wypraw wojennych. Kompleksu Angkor Wat, wzniesionego w pierwszej połowie XII wieku za Suryavarmana II, nie postawiono jednak „z dnia na dzień”: według Encyclopaedia Britannica budowa trwała ok. trzech dekad.
System wodny, który utrzymał państwo
System wodny Angkoru był zbudowany z ogromnym rozmachem i zapewniał rolnictwu stabilne plony. Baraje (wielkie prostokątne zbiorniki), kanały i tamy zatrzymywały nadmiar wody z pory deszczowej i oddawały ją w porze suchej. Pozwalało to uprawiać ryż intensywniej, niż byłoby możliwe przy samych opadach, utrzymywać liczną ludność, zasilać świątynne fundacje i wspierać dwór królewski. Najłatwiej zobaczyć to dziś w Neak Pean: buddyjska świątynia Jayavarmana VII stoi na wyspie pośrodku barayu Jayatataka (ok. 3500 × 900 m), należącego do kompleksu Preah Khan, a jej centralny basen odwzorowuje legendarne jezioro Anavatapta o leczniczych wodach.
Skalę tego systemu pokazała mapa archeologiczna Greater Angkor Project (D. Evans i in., „PNAS” 2007): sieć kanałów, grobli i zbiorników łączyła rozproszone osiedla na obszarze ponad 1000 km², co czyni Angkor najrozleglejszym zespołem miejskim świata przedprzemysłowego. Angkor Wat był religijnym i symbolicznym centrum, ale równie ważne były wcześniejsze ośrodki, jak Grupa Roluos, oraz późniejsze miasto królewskie Angkor Thom.
Upadek imperium
Imperium Angkoru nie runęło w jednej chwili. Osłabiały je walki dynastyczne, trudności z utrzymaniem ogromnej infrastruktury i rosnący nacisk sąsiedniego królestwa Ayutthaya (dzisiejsza Tajlandia). Rekonstrukcja klimatu ze słojów drzew z południowego Wietnamu (B. Buckley i in., „PNAS” 2010) wskazuje ponadto, że w XIV i XV wieku wieloletnie susze przeplatały się z wyjątkowo silnymi monsunami: susze ograniczały zapasy wody i plony, a ulewy niszczyły kanały i groble „miasta hydraulicznego”. Szerzej piszemy o tym w tekście Dlaczego upadł Angkor? Susze i inne przyczyny.
W 1431 r. po kilkumiesięcznym oblężeniu wojska Ayutthayi zdobyły Angkor. Król Ponhea Yat opuścił miasto i przeniósł dwór na południe, ostatecznie w okolice dzisiejszego Phnom Penh. Dawna stolica podupadała, choć największe świątynie nadal służyły kultowi, już buddyjskiemu.
Znaczenie miała też religia. W XIV i XV wieku braminizm i buddyzm mahajany ustąpiły buddyzmowi therawady, a językiem religii zamiast sanskrytu stał się pali (Maurice Glaize, rozdz. 2). Nowa religia była mniej związana z kultem królewskim i monumentalnym programem budowlanym niż wcześniejszy model państwa. Samo przejście religijne nie „zniszczyło” imperium, ale mogło osłabić ideologiczne podstawy władzy opartej na boskim autorytecie monarchy.
Odkrycie Angkoru dla Europy
Europa poznała Angkor dzięki francuskiemu przyrodnikowi Henriemu Mouhotowi, który dotarł do Angkor Wat w 1860 r. (Maurice Glaize, rozdz. 6); jego opublikowane po śmierci dzienniki (Travels in the Central Parts of Indo-China, 1864) rozsławiły ruiny ponad 400 lat po opuszczeniu stolicy. Pierwszym znanym z imienia Europejczykiem w Angkorze był jednak portugalski kapucyn António da Madalena, który odwiedził go w 1586 r. Jego relację spisał kronikarz Diogo do Couto, a w całości wydał ją i omówił dopiero w 1958 r. francuski archeolog Bernard-Philippe Groslier.
Angkor nie był jednak „zaginiony”. Nie zniknął z pamięci Khmerów, a pielgrzymi i podróżni odwiedzali go przez cały okres po upadku. Od wpisu na Listę światowego dziedzictwa UNESCO w 1992 r. jest to wielki, żywy krajobraz kulturowy, w którym mieszkają ludzie, prowadzi się badania i stale odsłania nowe warstwy dawnego imperium.
Najczęstsze pytania
Kiedy istniało Imperium Angkoru?
Zwykle podaje się lata od 802 r. (Jayavarman II) do 1431 r. (zdobycie Angkoru przez Ayutthayę), czyli okres IX–XV wieku.
Ilu ludzi mieszkało w Angkorze?
Według badań z 2021 r. w całym regionie Angkoru żyło w XIII wieku około 700–900 tysięcy osób. Tradycyjna liczba „miliona” jest zawyżona.
Kto zbudował Angkor Wat?
Król Suryavarman II (panował w latach 1113–ok. 1150); budowa świątyni trwała ok. trzech dekad w pierwszej połowie XII wieku.
Dlaczego Angkor upadł?
Nie było jednej przyczyny. Złożyły się na to wojny z Ayutthayą, walki o tron, kryzys systemu wodnego w czasach silnych susz i powodzi oraz zmiany religijne.
Pierwszą wersję tego artykułu napisał w 2010 r. Dariusz Kozicki; obecną opracowała Redakcja ABC Kambodża.
Zdjęcie główne: Vincent Gerbouin / Pexels, licencja Pexels. Na zdjęciu Angkor Wat o świcie, odbity w stawie przed zachodnią fasadą.
Źródła
- Diachronic modeling of the population within the medieval Greater Angkor Region settlement complex – S. Klassen i in., Science Advances, 7.05.2021
- UO archaeologist helps nail the population of ancient Angkor – University of Oregon
- Angkor Archaeological Park – World Heritage List – UNESCO; obszar ponad 400 km², wpis w 1992 r.
- Angkor et le Cambodge au XVIe siècle d’après les sources portugaises et espagnoles – B.-P. Groslier, Presses universitaires de France (1958); relacja António da Madalena z wizyty w Angkorze w 1586 r. (spisana przez Diogo do Couto)
- Maurice Glaize, Les monuments du groupe d’Angkor, 4. wyd. (1993), przekład angielski N. Tremmel, theangkorguide.com, rozdz. 3 „History” – daty 802, 881, 921–944 i 1181 z inskrypcji, Suryavarman II i Angkor Wat w pierwszej połowie XII w.
- Maurice Glaize, Les monuments du groupe d’Angkor, 4. wyd. (1993), przekład angielski N. Tremmel, theangkorguide.com, rozdz. 2 – sanskryt w inskrypcjach; w XIV–XV w. przejście na buddyzm therawady i język pali
- Maurice Glaize, Les monuments du groupe d’Angkor, 4. wyd. (1993), przekład angielski N. Tremmel, theangkorguide.com, rozdz. „Angkor Wat” – relief procesji historycznej: dowódcy na słoniach, 15 parasoli króla
- Maurice Glaize, Les monuments du groupe d’Angkor, 4. wyd. (1993), przekład angielski N. Tremmel, theangkorguide.com, rozdz. 6 – Mouhot w Angkor Wat w 1860 r.
- Henri Mouhot, Travels in the Central Parts of Indo-China (Siam), Cambodia, and Laos, t. 1, John Murray, Londyn 1864 – Project Gutenberg; dzienniki i listy z lat 1858–1860, wydane pośmiertnie
- Angkor Wat – Encyclopaedia Britannica; budowa ok. trzech dekad za Suryavarmana II
- A comprehensive archaeological map of the world’s largest preindustrial settlement complex at Angkor, Cambodia – D. Evans i in., PNAS 104/36 (2007); sieć wodna na ponad 1000 km²
- Wikipedia: List of monarchs of Cambodia – lata panowania władców (uzupełniająco)
- Climate as a contributing factor in the demise of Angkor, Cambodia – B. M. Buckley, K. J. Anchukaitis, D. Penny, R. Fletcher, E. R. Cook i in., PNAS 107/15 (2010), s. 6748–6752; susze i silne monsuny w XIV–XV w.
- Wikipedia: Fall of Angkor – przyczyny upadku (uzupełniająco)
