Chiński wysłannik Zhou Daguan mieszkał w Angkorze od sierpnia 1296 do lipca 1297 r., za panowania króla Indravarmana III, i opisał to w relacji „Zwyczaje Kambodży”. To najważniejsze pisane źródło o codziennym życiu w stolicy Khmerów w XIII w.
Kim był Zhou Daguan?
Zhou Daguan (w starszych polskich tekstach: Chou Ta-Kuan) był członkiem poselstwa chińskiej dynastii Yuan, które przez 11 miesięcy przebywało na dworze khmerskim. Jego dzieło, po chińsku Zhenla fengtu ji („Zwyczaje Kambodży”), przetrwało w niepełnej formie, w około jednej trzeciej pierwotnej objętości. Zhou opisał m.in. świątynie Bayon, Baphuon i Angkor Wat, bramy i pałac królewski w Angkor Thom, a także codzienność mieszkańców, więc jego notatki uzupełniają to, co widać na płaskorzeźbach.
Co zapisał o mieszkańcach Angkoru?
Poniższe opisy to nasza parafraza relacji Zhou Daguana. Tekst dzieli się na 40 krótkich części; przy każdym temacie podajemy numer części według kolejności w oryginale chińskim.
Stroje (części 3 i 6)
Zhou pisał, że mężczyźni i kobiety, od króla w dół, nosili tylko tkaninę owiniętą wokół bioder, mieli odsłonięte piersi, upinali włosy w kok i chodzili boso. W części o mieszkańcach dodał, że tak samo wyglądały nawet żony króla. Różnicę stanu pokazywała tkanina: tylko król mógł nosić tkaninę w gęsty kwiatowy wzór, dostojnicy i krewni króla w rzadszy, a zwykłe kobiety nosiły złote bransolety i pierścienie.
Kąpiel (część 37)
Kambodża była dla Chińczyka krajem tak gorącym, że bez kilku kąpieli dziennie trudno było przetrwać. Każdy dom miał własny staw albo dzielił go z sąsiadami; kąpano się w nim nago, ale młodsi nie wchodzili do wody, gdy byli w niej rodzice lub starsi. Co kilka dni kobiety z miasta szły grupkami nad rzekę za murami i kąpały się razem, nieraz po tysiąc naraz, także te z możnych domów. Zhou dziwiło, że nie krępowało ich, gdy ktoś patrzył.
Handel w rękach kobiet (części 20 i 21)
Według Zhou handlem zajmowały się w Angkorze kobiety. Dlatego Chińczyk, który osiadał w kraju, najpierw brał sobie miejscową żonę, także po to, by prowadziła mu interesy. Targ odbywał się codziennie od świtu do południa. Nie było sklepów: towary rozkładano na matach na ziemi, każdy miał stałe miejsce i podobno płacił za nie urzędnikom. Drobne zakupy opłacano ryżem, zbożem albo chińskimi towarami, większe tkaniną, a największe złotem i srebrem. Z Chin najbardziej pożądano złota i srebra, jedwabiu, cyny, lakierowanych tac, zielonkawej porcelany, rtęci, papieru, siarki, piżma, parasoli, żelaznych kociołków i igieł.
Niewolnicy (część 9)
Niewolnikami w domach byli ludzie z gór, kupowani do pracy i traktowani z pogardą. Bogate rodziny miały ich ponad stu, skromniejsze 10–20, nie miały ich tylko najbiedniejsze. Młody, silny niewolnik kosztował ok. 100 sztuk tkaniny, stary lub słaby 30–40. Mogli siedzieć i spać tylko pod domem na palach, na górę wchodzili jedynie do pracy, na kolanach, a do państwa zwracali się „ojcze” i „matko”. Zbiegłym, gdy ich schwytano, tatuowano twarz albo zakładano żelazną obręcz na szyję, ramię lub nogę.
Trzy religie (część 5)
Zhou opisał trzy grupy duchownych, nazywając je chińskimi kategoriami „uczonych”, „mnichów” i „taoistów”. „Uczeni” (banjie) nosili na szyi biały sznur; ci z nich, którzy zostawali urzędnikami, mieli wysoką pozycję i nie zdejmowali go do końca życia. Mnisi (zhugu) golili głowy, nosili żółte szaty z odsłoniętym prawym ramieniem, jedli ryby i mięso, ale nie pili alkoholu, a święte teksty spisywali na liściach palmowych; król radził się ich w ważnych sprawach. „Taoiści” (basiwei) czcili tylko kamień, a Zhou przyznawał, że nie wie, skąd się wywodzą. Dzieci, które posyłano do nauki, uczyły się u mnichów, a po dorośnięciu wracały do świeckiego życia.
Królewski orszak (część 40)
Zhou opisał uroczysty wyjazd króla z pałacu, który widział cztery lub pięć razy: na czele szło wojsko, za nim flagi, sztandary i muzyka, potem 300–500 pałacowych dziewcząt w kwiecistych tkaninach i z kwiatami we włosach, niosących duże świece, palone nawet w dzień. Dalej szły dziewczęta niosące złote i srebrne naczynia, oddział kobiet z lancami i tarczami oraz wozy ciągnięte przez kozy, jelenie i konie, ozdobione złotem. Ministrowie i książęta jechali na słoniach pod szkarłatnymi parasolami, a za nimi w palankinach, rydwanach i na słoniach żony i konkubiny królewskie, z ponad stu parasolami ozdobionymi złotem. Na końcu jechał władca, stojąc na słoniu o kłach okutych złotem i trzymając w dłoni złoty miecz, pod ponad 20 białymi parasolami ze złotymi rączkami.
Dlaczego ta relacja jest ważna?
Zhou Daguan był naocznym świadkiem Angkoru u schyłku jego świetności, gdy stolica nadal tętniła życiem. Według współczesnych szacunków w XIII w. obszar Wielkiego Angkoru zamieszkiwało ok. 700–900 tys. osób; skalę miasta i jego historię opisuje artykuł Imperium Angkoru, a badania nad jego rozmiarami tekst Angkor: największe miasto epoki przedindustrialnej. Dlaczego w kolejnych stuleciach stolica podupadła, wyjaśnia artykuł dlaczego upadł Angkor, a jak odbudowano opisany przez niego Baphuon, tekst Baphuon: największe puzzle świata.
Najczęstsze pytania
Kim był Zhou Daguan?
Chińskim dyplomatą z czasów dynastii Yuan, który w latach 1296–1297 spędził 11 miesięcy w Angkorze i opisał stolicę Khmerów w dziele Zhenla fengtu ji.
Gdzie przeczytać relację Zhou Daguana?
Najdokładniejsze jest angielskie tłumaczenie bezpośrednio z chińskiego: Zhou Daguan, A Record of Cambodia: The Land and Its People, przeł. Peter Harris (Silkworm Books, 2007). Po niemiecku relacja ukazała się jako Sitten in Kambodscha (Angkor Verlag, 2006), a po francusku w przekładzie Paula Pelliota.
Czy Zhou Daguan opisał Angkor Wat?
Tak. Wspomniał Angkor Wat, Bayon i Baphuon, a także bramy i pałac w Angkor Thom, choć nie używał dzisiejszych nazw tych świątyń.
Zdjęcie główne: Dudva, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Źródła
- Zhou Daguan, A Record of Cambodia: The Land and Its People, przeł. Peter Harris, Silkworm Books, Chiang Mai 2007, ISBN 978-974-9511-24-4 (karta wydania w Open Library).
- Chou Ta-Kuan, Sitten in Kambodscha: Über das Leben in Angkor im 13. Jahrhundert, Angkor Verlag, 2006 (karta wydania w Open Library).
- 周達觀, 真臘風土記 (Zhenla fengtu ji) – tekst chiński w Wikiźródłach (40 części relacji; parafrazowane części 3, 5, 6, 9, 20, 21, 37 i 40).
- Paul Pelliot, „Mémoire sur les coutumes du Cambodge”, Bulletin de l’École française d’Extrême-Orient, t. 2, 1902 – Persée (francuski przekład relacji).
- Zhou Daguan – Wikipedia (uzupełniająco: daty pobytu, król Indravarman III, zachowana część tekstu, przekłady).
- Klassen i in., „Diachronic modeling of the population within the medieval Greater Angkor Region”, Science Advances, 2021 (ok. 700–900 tys. mieszkańców w XIII w.).
