Vann Nath (1946–2011) był malarzem i jednym z nielicznych ocalałych z więzienia S-21 (Tuol Sleng) w Phnom Penh: przeżył, bo kazano mu malować portrety Pol Pota. Jego obrazy tortur wiszą dziś w muzeum Tuol Sleng, a sam zeznawał w procesie naczelnika więzienia, Ducha.
Vann Nath w skrócie
| Fakt | Wartość |
|---|---|
| Urodzony | 1946, Battambang |
| Zmarł | 5 września 2011 r., Phnom Penh |
| Więzień S-21 | jeden rok, do upadku reżimu w styczniu 1979 r. |
| Dlaczego przeżył | malował i rzeźbił portrety Pol Pota |
| Wspomnienia | A Cambodian Prison Portrait: One Year in the Khmer Rouge’s S-21 Prison (1998) |
| Obrazy | stała ekspozycja w Muzeum Ludobójstwa Tuol Sleng (budynki A, B i D) |
Ocalały z S-21
S-21 to więzienie Czerwonych Khmerów w dawnej szkole w dzielnicy Tuol Sleng w Phnom Penh. Trybunał ECCC ustalił, że osadzono w nim co najmniej 12 273 osoby, a muzeum Tuol Sleng szacuje liczbę więźniów z lat 1975–1979 na 15–20 tys. W styczniu 1979 r. przeżyło według muzeum Tuol Sleng tylko 12 więźniów, w tym czworo dzieci; wśród ocalałych byli Vann Nath, Chum Mey i Bou Meng.
Vann Natha oszczędzono, bo szef więzienia Kaing Guek Eav, zwany „Duchem”, potrzebował artysty: Vann Nath malował i rzeźbił portrety Pol Pota. Po wkroczeniu wojsk wietnamskich do Phnom Penh w 1979 r. namalował to, co widział w więzieniu. Historię S-21 i zasady zwiedzania opisuje artykuł Muzeum Tuol Sleng (S-21) w Phnom Penh: bilety i historia.
Obrazy i wspomnienia
Obrazy Vann Natha to dziś jedno z najważniejszych świadectw o S-21. Muzeum Ludobójstwa Tuol Sleng pokazuje je na stałej ekspozycji i opisuje jako relację naocznego świadka, która dokumentuje tortury i warunki przetrzymywania więźniów. W 1998 r. Vann Nath wydał wspomnienia A Cambodian Prison Portrait: One Year in the Khmer Rouge’s S-21 Prison, wówczas jedyną pisemną relację ocalałego z tego więzienia. W latach 2001–2002 wystąpił w filmie dokumentalnym Rithy’ego Panha S-21: The Khmer Rouge Killing Machine, w którym skonfrontował się z dawnymi oprawcami z więzienia.
Świadek przed trybunałem ECCC
Vann Nath zeznawał jako świadek w pierwszym procesie przed Nadzwyczajnymi Izbami Sądów Kambodży (ECCC), w sprawie 001 przeciwko Duchowi. Według Documentation Center of Cambodia nie ubiegał się o status oskarżyciela posiłkowego, bo za swój obowiązek uważał przekazanie świadectwa przyszłym pokoleniom Kambodżan. W 2010 r. Duch został skazany na 35 lat więzienia, a w 2012 r., po apelacji, na dożywocie; zmarł 2 września 2020 r. Wyroki dla pozostałych przywódców opisuje artykuł Proces przywódców Czerwonych Khmerów – wyroki ECCC.
Pamięć o Vann Nacie
Vann Nath chorował na nerki i zmarł 5 września 2011 r. w Phnom Penh po ataku serca. Jego obrazy i wspomnienia pozostają jednym z najważniejszych źródeł wiedzy o S-21. Reżim, w którym zginęło ok. 1,7 mln osób, czyli ponad jedna piąta ludności, opisuje artykuł Czerwoni Khmerzy – historia reżimu Pol Pota 1975–1979, a los muzułmańskiej mniejszości tekst Czamowie w Kambodży – pamięć o ofiarach Czerwonych Khmerów.
Najczęstsze pytania
Ilu ludzi przeżyło więzienie S-21?
Bardzo niewielu. Według muzeum Tuol Sleng w styczniu 1979 r. przeżyło 12 więźniów, w tym czworo dzieci; wśród ocalałych byli m.in. Vann Nath, Chum Mey i Bou Meng. Udokumentowanych więźniów było co najmniej 12 273.
Gdzie można zobaczyć obrazy Vann Natha?
W Muzeum Ludobójstwa Tuol Sleng w Phnom Penh, gdzie są częścią stałej ekspozycji.
Jak Vann Nath przeżył S-21?
Naczelnik więzienia Duch potrzebował artysty, więc Vann Nath malował i rzeźbił portrety Pol Pota.
Pierwszą wersję tego artykułu napisał w 2011 r. Stanisław Kozłowski; obecną opracowała Redakcja ABC Kambodża.
Zdjęcie główne: Vann Nath (z prawej) i Chum Mey z egzemplarzami wyroku w sprawie Ducha, 12 sierpnia 2010 r., fot. Extraordinary Chambers in the Courts of Cambodia, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
Źródła
- History of the Museum – Tuol Sleng Genocide Museum (15–20 tys. uwięzionych w latach 1975–1979, 12 ocalałych, w tym czworo dzieci, obrazy Vann Natha w muzeum, wyrok Ducha)
- Kaing Guek Eav – profil oskarżonego, ECCC (co najmniej 12 273 osoby osadzone w S-21, co najmniej 11 742 stracone; dostęp 3.10.2026)
- Permanent Exhibition – Tuol Sleng Genocide Museum (galeria obrazów Vann Natha w budynkach A, B i D)
- DC-Cam Letter of Condolence for Vann Nath: Witness of History – Cambodia Tribunal Monitor (data śmierci, rezygnacja ze statusu oskarżyciela posiłkowego)
- Cambodia’s Hidden Scars, wyd. 3 – Documentation Center of Cambodia (Duch: 35 lat w 2010 r., dożywocie po apelacji z 3 lutego 2012 r.)
- Cambodian Genocide Program – Genocide Studies Program, Uniwersytet Yale (ok. 1,7 mln ofiar)
- Vann Nath – Wikipedia (uzupełniająco: miejsce urodzenia, wspomnienia, film Rithy’ego Panha)
- Kang Kek Iew – Wikipedia (uzupełniająco: data śmierci Ducha)
.jpg){kind=link}