Nie: dinozaury wymarły ok. 66 mln lat temu, a płaskorzeźba z XII-wiecznej świątyni Ta Prohm, nazywana „stegozaurem”, przedstawia zwykłe zwierzę, np. bawołu albo nosorożca. „Płyty” na jego grzbiecie to ornament z liści, częsty motyw tła w khmerskich medalionach.
Dlaczego to nie dinozaur?
„Stegozaur” z Ta Prohm to niewielki medalion z piaskowca, w którym część internautów widzi dinozaura z rzędem płyt na grzbiecie. Interpretacja dinozaurowa nie wytrzymuje porównania z faktami:
- Chronologia: stegozaury żyły w jurze, ok. 150 mln lat temu, a ostatnie dinozaury (poza ptakami) wymarły ok. 66 mln lat temu. Świątynię poświęcono w 1186 r.
- Anatomia: zwierzę nie ma kolców na ogonie, typowych dla stegozaura, a jego sylwetka jest uproszczona i równie dobrze pasuje do zwierząt znanych Khmerom, takich jak bawół, nosorożec czy dzik.
- Styl: „płyty” wystają zza konturu zwierzęcia jak tło. Francuski historyk nauki Jean-Louis Fischer w artykule „Le dinosaure d’Angkor” („Pour la Science”, 2010) uznał je za liście lotosu, którymi ozdobiono postać bawołu. Podobnie ocenił relief amerykański popularyzator paleontologii Brian Switek („Smithsonian”, 2009): „płyty” bardziej przypominają liście, a całość pasuje raczej do dzika lub nosorożca na tle roślinnym.
- Kontekst: w sztuce khmerskiej takie okrągłe medaliony w ornamencie roślinnym często przedstawiają zwykłe zwierzęta, m.in. małpy, jelenie i bawoły.
Dlatego płaskorzeźba jest ciekawostką i przykładem, jak łatwo dopasować stary wizerunek do współczesnych wyobrażeń, a nie dowodem na życie dinozaurów w średniowiecznej Kambodży.
Gdzie jest płaskorzeźba w Ta Prohm?
Medalion znajduje się na pilastrze zachodniej wieży wejścia do trzeciego muru świątyni, w rzędzie okrągłych medalionów ze zwierzętami. Ta Prohm to buddyjski klasztor króla Jayavarmana VII, poświęcony w 1186 r. jego matce i leżący ok. 1 km na wschód od Angkor Thom; historię świątyni, dane z jej steli fundacyjnej i plan zwiedzania opisujemy w osobnym przewodniku. Wstęp do Ta Prohm obejmuje bilet Angkor Pass: 1 dzień 37 USD, 3 dni 62 USD, 7 dni 72 USD (stan na 2026 r.); zasady opisuje sekcja Bilety i godziny zwiedzania (Angkor Pass).
Co zobaczyć w okolicy?
Ta Prohm słynie z drzew, których korzenie oplatają galerie i wieże. Jeśli chcesz zobaczyć podobne budowle z czasów Jayavarmana VII przy mniejszym tłumie, zajrzyj do pobliskiej świątyni Banteay Kdei albo do ukrytej w lesie Ta Nei. Więcej pomysłów na wyjazd znajdziesz w zestawieniu Atrakcje Kambodży: 18 rzeczy, które warto zrobić.
Najczęstsze pytania
Czy płaskorzeźba z Ta Prohm przedstawia dinozaura?
Nie. To najpewniej bawół, nosorożec lub inne znane Khmerom zwierzę, a „płyty” na grzbiecie są ornamentem z liści. Dinozaury wymarły dziesiątki milionów lat przed powstaniem Angkoru.
Gdzie dokładnie jest „stegozaur”?
W okrągłym medalionie na pilastrze zachodniej wieży wejścia do trzeciego muru Ta Prohm, wśród innych medalionów ze zwierzętami.
Skąd wziął się pomysł, że to stegozaur?
Z podobieństwa sylwetki: rząd wypukłości na grzbiecie przypomina płyty stegozaura. Teorię spopularyzowały w internecie strony kreacjonistów młodej Ziemi; historyk nauki Jean-Louis Fischer i popularyzator paleontologii Brian Switek widzą w reliefie zwykłe zwierzę na tle z liści.
Pierwszą wersję tego artykułu napisał w 2013 r. Stanisław Kozłowski; obecną opracowała Redakcja ABC Kambodża.
Zdjęcie główne: Harald Hoyer from Schwerin, Germany, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons
Źródła
- Jean-Louis Fischer, „Le dinosaure d’Angkor”, „Pour la Science” nr 394, sierpień 2010, s. 86–87 (pełny tekst dla prenumeratorów; interpretacja: bawół ozdobiony liśćmi lotosu).
- Brian Switek, „Stegosaurus, Rhinoceros, or Hoax?”, Smithsonian.com, 12 marca 2009 r. („płyty” przypominają liście; zwierzę bliższe dzikowi lub nosorożcowi; teoria popularna wśród kreacjonistów).
- Glen J. Kuban, „Stegosaurus Carving on a Cambodian Temple?”, 2014–2017 (przegląd argumentów: wypukłości na grzbiecie jako tło roślinne lub ornament).
- Ta Prohm – Wikipédia (fr) (uzupełniająco: położenie medalionu na pilastrze zachodniej wieży wejścia do trzeciego muru).
- Angkor Pass – Angkor Enterprise (ceny biletów, stan na 2026 r.).
- Ta Prohm – Wikipedia (en) (położenie ok. 1 km na wschód od Angkor Thom; relief jako motyw pseudonauki).
.jpg){kind=link}