Angkor Thom – zwiedzanie wielkiej stolicy Khmerów

Angkor Thom („Wielkie Miasto”) to ufortyfikowana stolica Jayavarmana VII z końca XII wieku: kwadrat murów o boku 3 km i powierzchni ok. 9 km², z pięcioma bramami i świątynią Bayon w centrum. Najważniejsze ruiny w środku obejdziesz pieszo w pół dnia.

Czym było Angkor Thom?

Angkor Thom to ostatnia i największa stolica Imperium Khmerów, odbudowana przez Jayavarmana VII po złupieniu Angkoru przez Czamów w 1177 r. Mury z laterytu mają po 3 km z każdej strony (łącznie ok. 12 km), prawie 8 m wysokości i otaczają ok. 900 ha. Na zewnątrz biegnie fosa szeroka na ok. 100 m. Południowy mur leży ok. 1,7 km w linii prostej na północ od Angkor Wat. Od 1992 roku cały Angkor, razem z Angkor Thom, jest na liście światowego dziedzictwa UNESCO.

Ile osób mieszkało za murami, nie wiadomo dokładnie. Często powtarzany szacunek 80–150 tys. mieszkańców samego miasta nie ma wskazanego autora ani metody. Model zespołu Klassena („Science Advances”, 2021) podaje, że po wzniesieniu murów Angkor Thom gęstość zaludnienia w centrum stolicy wzrosła do ok. 50 osób na hektar; przy ok. 900 ha w murach daje to kilkadziesiąt tysięcy osób. Liczby rzędu kilkuset tysięcy dotyczą całego obszaru Angkoru: według tego samego badania w XIII wieku mieszkało w nim ok. 700–900 tys. osób. Skąd wiadomo, że był to największy ośrodek miejski epoki przedindustrialnej, opisuje osobny tekst.

Najważniejszą relację o życiu w mieście zostawił chiński dyplomata Zhou Daguan, który przebywał tu od sierpnia 1296 do lipca 1297 roku. Opisuje ją tekst o tym, jak wyglądało życie w XIII-wiecznym Angkorze.

Bramy Angkor Thom: ile ich jest i co przedstawiają?

Do miasta prowadzi pięć bram: cztery na osiach stron świata i Brama Zwycięstwa po wschodniej stronie, na osi Pałacu Królewskiego. Przez fosę prowadzą groble, których balustrady mają kształt węża naga. Ciało węża trzymają kamienni bogowie (devy) po jednej stronie i demony (asury) po drugiej. Zhou Daguan naliczył po 54 postacie w każdym rzędzie.

Nad każdą bramą wznosi się wieża z czterema twarzami zwróconymi w cztery strony świata, a po bokach przejść stoją trzygłowe słonie. Rzędy bogów i demonów nawiązują do mitu o ubijaniu Oceanu Mleka, znanego też z reliefów Angkor Wat: mury i fosa grały rolę gór i oceanu otaczających świat.

Najczęściej fotografowana jest Brama Południowa, najlepiej zachowana. W czterech narożnikach murów stoją małe świątynie Prasat Chrung ze stelami fundacyjnymi miasta.

Najciekawsze obiekty w Angkor Thom

W centrum miasta stoi Bayon, świątynia ze słynnymi kamiennymi twarzami. Pozostałe zabytki leżą na tyle blisko, że można je zwiedzić pieszo:

• Baphuon. Trójpoziomowa świątynia-góra z połowy XI wieku, poświęcona Śiwie, o podstawie 120 na 100 m. W 1960 r. konserwatorzy EFEO rozebrali ją na ok. 300 tys. bloków, a odbudowę, przerwaną przez wojnę, zakończono w 2011 r. Historię tych prac opisuje tekst o Baphuonie jako największych puzzlach świata.
• Phimeanakas. Świątynia z przełomu X i XI wieku na trójstopniowej piramidzie w obrębie Pałacu Królewskiego. Zhou Daguan opisał ją jako wieżę ze złotym szczytem.
• Taras Słoni. Taras długi na ponad 300 m, od Baphuonu do Tarasu Trędowatego Króla, z rzeźbionymi słoniami. Za Jayavarmana VII służył jako trybuna do oglądania ceremonii na Placu Królewskim.
• Taras Trędowatego Króla. Bastion o boku ok. 25 m i wysokości 6 m, pokryty płaskorzeźbami w siedmiu rzędach. Nazwa pochodzi od posągu, który ludowa tradycja wiąże z królem chorym na trąd; inskrypcja z XV wieku na cokole nazywa go jednak „Dharmaraja”, a tak określano Yamę, boga zmarłych, albo jego pomocnika. George Cœdès uważał, że taras był stałym miejscem królewskich kremacji.
• Preah Palilay. Buddyjska świątynia na północ od Pałacu Królewskiego; sanktuarium pochodzi z pierwszej połowy XII wieku, a gopura z przełomu XII i XIII wieku. Na frontonach zachowały się sceny buddyjskie.
• Preah Pithu. Pięć niewielkich świątyń z początku XII wieku na północno-wschodnim skraju Placu Królewskiego; cztery hinduistyczne i jedna buddyjska.
• Prasat Suor Prat. Dwanaście wież z laterytu po wschodniej stronie Placu Królewskiego, z końca XII wieku. Nazwa znaczy „wieże linoskoczków”, ale ich przeznaczenie pozostaje nieznane. Zhou Daguan opisał je jako miejsce „sądu bożego” dla skłóconych stron.

Jak zwiedzać Angkor Thom?

Najwygodniej wejść Bramą Południową, przejść do Bayonu, potem do Baphuonu, Tarasu Słoni i Tarasu Trędowatego Króla. Kto ma więcej czasu, wyjeżdża Bramą Zwycięstwa na wschód, gdzie tuż za murami stoją bliźniacze świątynie Thommanon i Chau Say Tevoda. Ok. 1 km na wschód od murów leży Ta Prohm, a jej medalion nazywany „stegozaurem” wyjaśnia artykuł Czy w Angkorze żyły dinozaury?. Przy drodze do Bramy Południowej, u stóp Phnom Bakheng, stoi niewielka ruina Bay Kaek.

• Wstęp: w ramach Angkor Pass, 37 USD za 1 dzień, 62 USD za 3 dni, 72 USD za 7 dni (stan na 2026 r.).
• Dojazd: Brama Południowa leży ok. 9 km drogą od centrum Siem Reap (Stary Targ) i ok. 3 km drogą od zachodniego wejścia do Angkor Wat; samochodem to ok. 10 minut według wyznaczania trasy OpenStreetMap (OSRM); tuk-tukiem lub rowerem odpowiednio dłużej (stan na 2026 r.).
• Czas: pół dnia na Bayon, Baphuon i tarasy; cały dzień, jeśli dołączysz Preah Palilay, Preah Pithu i spacer po murach.

Najczęstsze pytania

Czy Angkor Thom to to samo co Angkor Wat?

Nie. Angkor Wat to osobna świątynia z pierwszej połowy XII wieku, a Angkor Thom to miasto zbudowane później, pod koniec XII wieku, ok. 1,7 km w linii prostej (ok. 3 km drogą) na północ od niej.

Ile osób mieszkało w Angkor Thom?

Dokładnej liczby nie znamy. Model z „Science Advances” (2021) przyjmuje dla miasta w murach ok. 50 osób na hektar, czyli kilkadziesiąt tysięcy mieszkańców na ok. 900 ha; popularny szacunek 80–150 tys. nie ma wskazanego źródła. Cały obszar Angkoru miał w XIII wieku ok. 700–900 tys. mieszkańców.

Ile bram ma Angkor Thom?

Pięć: po jednej na każdą stronę świata i Bramę Zwycięstwa po wschodniej stronie. Nad każdą stoi wieża z czterema twarzami.

Zdjęcie główne: No(0)GoodNamesLeft, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Źródła

• Maurice Glaize, Les monuments du groupe d’Angkor, 4. wyd. (1993), przekład angielski N. Tremmel, theangkorguide.com, rozdz. „Angkor Thom and the Bayon” (mury, fosa, bramy, 54 postacie)
• Maurice Glaize: rozdz. „Terrace of the Leper King”
• Maurice Glaize: rozdz. „Terrace of the Elephants”
• Maurice Glaize: rozdz. „Prah Palilay”
• Maurice Glaize: rozdz. „Prah Pithu”
• Maurice Glaize: rozdz. „Prasats Suor Prat”
• OpenStreetMap: trasa z centrum Siem Reap do Bramy Południowej (ok. 9 km, OSRM)
• Klassen i in.: Diachronic modeling of the population within the medieval Greater Angkor Region, „Science Advances” 2021 (ok. 50 osób/ha w Angkor Thom, 700–900 tys. w regionie)
• UNESCO World Heritage Centre: Angkor (wpis nr 668)
• Wikipedia: Angkor Thom (popularny szacunek 80–150 tys. mieszkańców, bez przypisu; uzupełniająco)