Angkor nie upadł z jednego powodu: osady z West Baray i słoje drzew z Wietnamu pokazują dwie wielkie susze w XIV i na początku XV w., które razem z ulewami, wojnami i wylesianiem podkopały system wodny miasta. Za umowną datę opuszczenia stolicy przez dwór przyjmuje się 1431 r.
Czym był Angkor w czasach świetności?
Angkor był stolicą imperium Khmerów od IX do XV w. i największym miastem epoki przedindustrialnej:
- Początki: w 802 r. Jayavarman II ogłosił się królem królów i rozpoczął okres angkoryjski w dziejach Khmerów.
- Obszar: rozległy, rozproszony ośrodek miejski obejmował ok. 1000 km².
- Ludność: badania z 2021 r. szacują, że w XIII w. w rejonie Wielkiego Angkoru mieszkało 700–900 tys. osób. To szacunek, a nie liczba z kronik.
- Koniec epoki: za datę końca okresu angkoryjskiego przyjmuje się zwykle rok 1431, gdy miasto splądrowały wojska Ayutthayi, a dwór je opuścił.
Jak ustalono wielkość miasta, opisuje artykuł Angkor: największe miasto epoki przedindustrialnej. Więcej o państwie Khmerów znajdziesz w tekście Imperium Angkoru – historia państwa Khmerów (IX–XV w.), a o codzienności mieszkańców w artykule Życie w Angkorze w XIII w. według Zhou Daguana.
Miasto hydrauliczne
Angkor nazywa się „miastem hydraulicznym”, bo jego życie zależało od wody. Sieć kanałów, grobli, fos i sztucznych zbiorników (barayów) nawadniała pola ryżowe i zapewniała miastu wodę. Największy z nich, West Baray, ma ok. 8 × 2 km i powstał prawdopodobnie w pierwszej połowie XI w. (Day i in., PNAS 2012).
Co mówią osady z West Baray?
Osady z dna West Baray to tysiącletni zapis historii zbiornika, datowany metodą radiowęglową (Day i in., PNAS, 2012). Przez długi czas osady odkładały się regularnie, a w XIV w. tempo ich odkładania spadło dziesięciokrotnie. Zbiegło się to z okresami słabych monsunów pod koniec XIV i na początku XV w. Autorzy wnioskują, że zmiany w systemie gospodarki wodnej towarzyszyły upadkowi królestwa.
Co mówią słoje drzew?
Słoje drzew z gór południowego Wietnamu pozwoliły odtworzyć ok. 750 lat klimatu regionu (Buckley i in., PNAS, 2010). Badacze wykorzystali fokienię (Fokienia hodginsii), długowieczne drzewo iglaste z rodziny cyprysowatych. W zapisie wyróżniają się dwie susze:
- Połowa XIV w. – najdłuższa susza w regionie od ośmiu stuleci.
- Początek XV w. – krótsza, ale dotkliwa, z najsuchszym rokiem w całym zapisie, 1403.
Między suszami przychodziły bardzo silne monsuny. Ulewy zamulały kanały, a model z 2018 r. (Penny i in., „Science Advances”) pokazał, że powodzie mogły wywoływać kaskadowe uszkodzenia w całej sieci wodnej miasta.
Inne czynniki upadku Angkoru
Susze nie działały w próżni. Angkor zmagał się jednocześnie z wylesianiem i konfliktami z sąsiednimi królestwami, zwłaszcza z Ayutthayą, a rozległy system wodny był podatny na zakłócenia. Badania z 2019 i 2021 r. pokazują też, że miasto wyludniało się stopniowo: w świątyniach prowadzono przeróbki jeszcze w XVI w., a teren wokół Angkor Wat nigdy nie został całkiem opuszczony.
Najczęstsze pytania
Czy Angkor upadł nagle w 1431 r.?
Nie. Rok 1431 jest umowną datą końca okresu angkoryjskiego. Według badań z 2019 i 2021 r. ludność opuszczała miasto stopniowo, a przy Angkor Wat mieszkano jeszcze w XVII–XVIII w.
Czy to na pewno susza zniszczyła Angkor?
Susze są dobrze udokumentowane, ale badacze uznają je za jeden z czynników, obok ulew, wojen, wylesiania i zmian politycznych. Spór o dokładne proporcje trwa.
Czy Angkor można dziś zwiedzać?
Tak. Zacznij od przewodników Angkor Wat – historia, bilety i zwiedzanie i Angkor Thom – zwiedzanie wielkiej stolicy Khmerów. Jak dziś turystyka wpływa na zabytki, opisuje tekst Angkor i turyści: ilu ich jest i jak wpływają na zabytki.
Pierwszą wersję tego artykułu napisał w 2012 r. Stanisław Kozłowski; obecną opracowała Redakcja ABC Kambodża.
Zdjęcie główne: Gabriella Clare Marino Gcmarino, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Źródła
- Paleoenvironmental history of the West Baray, Angkor (Cambodia), Day i in., PNAS 2012
- Climate as a contributing factor in the demise of Angkor, Cambodia, Buckley i in., PNAS 2010 (słoje drzew: susza z połowy XIV w. i susza z początku XV w., w tym rok 1403)
- The demise of Angkor: Systemic vulnerability of urban infrastructure to climatic variations, Penny i in., Science Advances 2018
- Temple occupation and the tempo of collapse at Angkor Wat, Cambodia, Carter i in., PNAS 2019
- Diachronic modeling of the population within the medieval Greater Angkor Region settlement complex, Klassen i in., Science Advances 2021
- Archaeologists pinpoint population for the Greater Angkor region, Phys.org, maj 2021 r. (przeróbki świątyń w XVI w.)
- West Baray, Wikipedia (uzupełnienie: wymiary zbiornika)
