Angkor był największym miastem epoki przedindustrialnej: badania Uniwersytetu w Sydney z 2007 r. wykazały, że zajmował ok. 900–1000 km². W XIII w. region Wielkiego Angkoru miał według szacunku z 2021 r. ok. 700–900 tys. mieszkańców.
Co ustalono w 2007 r.?
Greater Angkor Project to badania archeologów z Uniwersytetu w Sydney, francuskiej szkoły EFEO i NASA, opublikowane w 2007 r. w PNAS przez zespół Damiana Evansa. Oparto je na zdjęciach z radaru lotniczego NASA (AIRSAR) wykonanych w 2000 r., zdjęciach lotniczych i badaniach terenowych. Najważniejsze wyniki:
- Powierzchnia: granica zespołu miejskiego obejmuje ok. 900–1000 km², a sieć urządzeń wodnych ponad 1000 km². Cała mapa archeologiczna liczy niemal 3000 km².
- Charakter: Angkor był „rozległym krajobrazem osadniczym o niskiej gęstości”, połączonym rozbudowanym systemem gospodarki wodnej, a nie zwartym miastem w murach.
- Porównanie: Tikal, następne co do wielkości miasto tego typu w epoce przedindustrialnej (Majowie, dzisiejsza Gwatemala), zajmował według autorów ok. 100–150 km².
- Zasięg: osady, pola i zbiorniki ciągnęły się aż do jeziora Tonle Sap, w pasie ok. 15–25 km od dzisiejszej linii jego wysokiej wody.
Ilu mieszkańców liczył Angkor?
Region Wielkiego Angkoru liczył w XIII w., u szczytu rozwoju, ok. 700–900 tys. mieszkańców. Taki szacunek podał w 2021 r. w „Science Advances” zespół Sary Klassen, który połączył dane lidarowe, wykopaliska i datowania radiowęglowe. Starsza hipoteza, którą sformułował francuski archeolog Bernard-Philippe Groslier, mówiła o ponad milionie mieszkańców; przywołuje ją jeszcze praca z 2007 r. Szersze tło demograficzne i polityczne opisuje artykuł Imperium Angkoru – historia państwa Khmerów (IX–XV w.).
Co zmienił lidar z 2012 r.?
Lidar to skanowanie laserowe z powietrza, które pokazuje ukształtowanie gruntu pod koroną lasu. W 2012 r. zespół, którym kierowali Damian Evans z Uniwersytetu w Sydney i Jean-Baptiste Chevance, zeskanował z helikoptera okolice Angkoru i góry Phnom Kulen. Wyniki ogłoszone w 2013 r. potwierdziły obraz z 2007 r. i dodały dwa odkrycia:
- Planowane miasto wokół świątyń: w centrum Angkoru ujawniono cały, wcześniej nieudokumentowany, regularnie rozplanowany krajobraz miejski, w który wpisano wielkie świątynie, m.in. Angkor Wat i Angkor Thom.
- Mahendraparvata na Phnom Kulen: pod lasem na płaskowyżu ujawniono cały nieznany wcześniej krajobraz miejski z drogami i nieudokumentowanymi świątyniami. Autorzy utożsamili go z Mahendraparvatą, jedną z pierwszych stolic imperium khmerskiego z VIII–IX w., znaną wcześniej głównie z inskrypcji. Kolejne badania (opublikowane w „Antiquity” w 2019 r.) opisały regularną siatkę miejską z kwartałów o boku ok. 1,5 km na obszarze 40–50 km² i 598 nowo udokumentowanych obiektów, sprawdzonych w terenie w latach 2012–2017.
Co pokazał lidar z 2015 r.?
W 2015 r. Cambodian Archaeological Lidar Initiative (CALI), program kierowany przez Damiana Evansa (EFEO), przeprowadziła drugą kampanię skanowania. Według Evansa („Journal of Archaeological Science” 2016) było to najbardziej rozległe skanowanie lotnicze, jakie do tamtej pory wykonał projekt archeologiczny; poza Angkorem objęło inne ośrodki dawnego imperium khmerskiego. Samo pasmo Phnom Kulen zeskanowano wtedy na obszarze 975 km², wobec ok. 37 km² w 2012 r. (Chevance i in., „Antiquity” 2019). Te dane są dziś podstawą map osadnictwa wokół Angkoru i na Phnom Kulen.
Angkor nie był jedyną wielką stolicą Khmerów. W latach 928–944 władcy rezydowali w Koh Ker, ok. 109 km drogą na północny wschód od Siem Reap.
Dlaczego tak wielkie miasto upadło?
Rozległy system wodny, który pozwolił Angkorowi urosnąć, był też jego słabym punktem. Autorzy badań z 2013 r. wskazują, że złożona infrastruktura, niezrównoważone wykorzystanie terenu i wahania klimatu przyczyniły się do upadku cywilizacji khmerskiej. Susze z XIV i XV w. oraz inne przyczyny opisujemy w artykule Dlaczego upadł Angkor? Susze i inne przyczyny.
Najczęstsze pytania
Ile km² zajmował Angkor?
Według mapy archeologicznej z 2007 r. (PNAS) zespół miejski Angkoru zajmował ok. 900–1000 km², a sieć urządzeń wodnych ponad 1000 km². Cała mapa obejmuje niemal 3000 km².
Ilu mieszkańców miał Angkor?
W XIII w., u szczytu rozwoju, region Wielkiego Angkoru liczył ok. 700–900 tys. mieszkańców (Klassen i in., „Science Advances” 2021). Starsza hipoteza Bernarda-Philippe’a Grosliera mówiła o ponad milionie mieszkańców.
Czy Angkor był większy niż Tikal?
Tak. Tikal, według autorów badań z 2007 r. następne co do wielkości przedindustrialne miasto o niskiej gęstości zabudowy, zajmował ok. 100–150 km², czyli kilka razy mniej.
Zdjęcie główne: Diego Delso, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Źródła
- A comprehensive archaeological map of the world’s largest preindustrial settlement complex at Angkor, Cambodia, Evans i in., PNAS 2007
- Uncovering archaeological landscapes at Angkor using lidar, Evans i in., PNAS 2013
- Diachronic modeling of the population within the medieval Greater Angkor Region settlement complex, Klassen i in., Science Advances 2021
- Airborne laser scanning as a method for exploring long-term socio-ecological dynamics in Cambodia, D. Evans, Journal of Archaeological Science 74 (2016), s. 164–175 (kampania lidarowa z 2015 r.)
- Mahendraparvata: an early Angkor-period capital defined through airborne laser scanning at Phnom Kulen, Chevance i in., Antiquity 2019 (siatka miejska, 598 obiektów, datowanie)
