9 sierpnia 2011 r. Bank Światowy wstrzymał nowe pożyczki dla Kambodży w proteście przeciw przymusowym wysiedleniom ok. 20 tys. mieszkańców okolic jeziora Boeung Kak w Phnom Penh. Jezioro zasypano piaskiem pod inwestycję spółki Shukaku, a spór o odszkodowania ciągnął się latami.
O co chodziło w sporze o Boeung Kak?
Boeung Kak było jeziorem w centrum stolicy Kambodży, nad którego brzegami od dziesięcioleci mieszkali ludzie. Najważniejsze fakty sporu:
- Dzierżawa: 6 lutego 2007 r. rząd wydzierżawił na 99 lat 133 ha terenu spółce Shukaku Inc., związanej z senatorem rządzącej Kambodżańskiej Partii Ludowej Lao Meng Khinem.
- Wysiedlenia: sprawa dotknęła ok. 20 tys. osób. Wcześniej, w 2006 r., wiele rodzin wykluczono z rejestracji gruntów, więc nie miały tytułów własności, a potem naciskano na nie, by sprzedawały domy za ułamek wartości. Eksmitowanym proponowano mieszkania daleko za miastem, skąd trudno było dojeżdżać do pracy.
- Zasypanie jeziora: od 2008 r. jezioro zasypywano piaskiem; do 2010 r. zniknęło ok. 90% jego powierzchni.
Dlaczego Bank Światowy zamroził pożyczki?
W marcu 2011 r. Panel Inspekcyjny Banku Światowego uznał, że instytucja naruszyła własne zasady, źle projektując i nadzorując finansowany przez siebie projekt rejestracji gruntów (Land Management and Administration Project, LMAP, zatwierdzony w 2002 r., kredyt IDA 24,3 mln USD). Według panelu przyczyniło się to do „poważnej krzywdy” mieszkańców Boeung Kak, bo biedne gospodarstwa arbitralnie wykluczono z nadawania tytułów własności tuż przed wydzierżawieniem terenu.
9 sierpnia 2011 r. Bank wstrzymał nowe pożyczki dla Kambodży do czasu rozwiązania sprawy wysiedlonych rodzin. Ówczesny prezes Banku Robert Zoellick mówił, że Bank jest „głęboko zaniepokojony i sfrustrowany” wypędzaniem ludzi z domów. Kambodżańscy urzędnicy skrytykowali decyzję, ale już 17 sierpnia 2011 r. rząd ogłosił, że zaproponuje części mieszkańców relokację na miejscu, co Bank przyjął z zadowoleniem.
Co działo się dalej?
Spór nie zakończył się na decyzjach z sierpnia 2011 r. Ok. 600 rodzin, które jeszcze mieszkały nad jeziorem, dostało tytuły własności na mocy decyzji premiera z 2011 r., ale tysiące wysiedlonych wcześniej czekały na odszkodowania. We wrześniu 2014 r. pojawiły się doniesienia, że Bank rozważa 25 mln USD nowych pożyczek na społeczne koncesje ziemskie. We wrześniu 2015 r. 15 kambodżańskich i 28 międzynarodowych organizacji pozarządowych zażądało, by Bank przed wznowieniem finansowania zapewnił wysiedlonym rodzinom wsparcie. Bank Światowy wznowił finansowanie Kambodży 19 maja 2016 r., gdy jego zarząd zatwierdził trzy nowe projekty: utrzymanie dróg (Road Asset Management Project II, 60 mln USD), przydział ziemi dla ubogich (LASED II, ok. 25 mln USD) i poprawę opieki zdrowotnej (H-EQIP, 30 mln USD). W 2020 r. zatwierdził kolejny projekt przydziału ziemi (LASED III, 93 mln USD). Samego jeziora w dawnym kształcie już nie ma: do 2010 r. zasypano ok. 90% jego powierzchni.
Na zasypanym terenie (dziś dzielnica Boeung Kak w dystrykcie Tuol Kouk) Shukaku prowadzi plan zabudowy pod nazwą Phnom Penh City Center. Pierwszą dużą inwestycją był kompleks mieszkaniowo-handlowy One Park pekińskiej firmy Graticity, budowany od września 2015 r. na 20 ha kupionych od Shukaku. W sierpniu 2017 r. spór wciąż nie był zamknięty: premier Hun Sen polecił władzom stolicy dać dodatkową ziemię siedmiu rodzinom, które nie przyjęły odszkodowania (Cambodia Daily).
Stan na 2026 r.: One Park stoi i działa. Według agencji nieruchomości ERA Cambodia kompleks ukończono w I kwartale 2022 r.; ma ok. 1 300 mieszkań, hotel z apartamentami Oakwood Premier, międzynarodową szkołę i pasaż handlowy The Lane. W czerwcu 2026 r. Hun Sen, już jako przewodniczący Senatu, mówił, że Boeung Kak zmieniło się z nieużytku w „motor wzrostu” stolicy, a krytycy projektu „dziś przyznają, że jest piękny” (Fresh News, 2.06.2026).
Sprawa Boeung Kak stała się głośnym przykładem konfliktów o ziemię w Phnom Penh. Tło polityczne przybliża artykuł Państwo i polityka Kambodży: ustrój, premier, parlament, a miejsce, które władze wyznaczyły w 2010 r. na legalne protesty, opisuje tekst Skwer Demokracji (Freedom Park) w Phnom Penh. Jak wyglądała stolica w czasie sporu, pokazuje tekst Kontrasty Phnom Penh: reportaż z 2010 r..
Najczęstsze pytania
Czy jezioro Boeung Kak jeszcze istnieje?
Nie w dawnym kształcie. Od 2008 r. jezioro zasypywano piaskiem pod inwestycję spółki Shukaku i do 2010 r. zniknęło ok. 90% jego powierzchni. Teren zabudowuje spółka Shukaku w ramach planu Phnom Penh City Center; kompleks One Park chińskiej firmy Graticity, budowany od 2015 r., ukończono w 2022 r. i działają w nim mieszkania, hotel, szkoła i sklepy (stan na 2026 r.). Spór z ostatnimi rodzinami trwał jeszcze w sierpniu 2017 r.
Dlaczego Bank Światowy wstrzymał pożyczki dla Kambodży?
Bo jego Panel Inspekcyjny uznał w 2011 r., że źle nadzorowany projekt rejestracji gruntów przyczynił się do krzywdy wysiedlanych mieszkańców Boeung Kak. 9 sierpnia 2011 r. Bank wstrzymał nowe pożyczki do czasu rozwiązania sprawy.
Kiedy Bank Światowy wznowił pożyczki?
19 maja 2016 r. zarząd Banku zatwierdził trzy nowe projekty dla Kambodży o łącznej wartości ok. 115 mln USD.
Pierwszą wersję tego artykułu napisał w 2011 r. Stanisław Kozłowski; obecną opracowała Redakcja ABC Kambodża.
Zdjęcie główne: Eerling, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Źródła
- Cambodia and the limits of World Bank accountability, Bretton Woods Project, kwiecień 2011 r. (ustalenia Panelu Inspekcyjnego, LMAP, ok. 20 tys. poszkodowanych)
- Displacement of Boeung Kak residents, Phnom Penh, Cambodia (August 2011), Business & Human Rights Resource Centre (9 i 17 sierpnia 2011 r., wypowiedź R. Zoellicka)
- World Bank back to Cambodia?, Bretton Woods Project, 28 września 2015 r. (pożyczki 25 mln USD rozważane od września 2014 r., apel organizacji)
- Projekty Banku Światowego w Kambodży, baza projektów Banku Światowego (LMAP P070875 z 2002 r.; P150572, P150631 i P157291 zatwierdzone 19.05.2016; LASED III P171331 z 2020 r.)
- Chinese Firm Begins Construction at Boeng Kak, The Cambodia Daily, 1 października 2015 r. (One Park, 20 ha, Phnom Penh City Center)
- Hun Sen Offers More Land to Boeng Kak Holdout Families, The Cambodia Daily, 23 sierpnia 2017 r. (siedem rodzin bez odszkodowania)
- One Park, ERA Cambodia, strona projektu (ukończenie I kw. 2022 r., ok. 1 300 mieszkań, Oakwood Premier, szkoła SCIA, The Lane; dostęp 2 października 2026 r.)
- Samdech Techo: Boeung Kak and Boeung Tamok Have Been Transformed into Engines of Phnom Penh’s Growth, Fresh News, 2 czerwca 2026 r. (wypowiedź Hun Sena o Boeung Kak)
- Boeung Kak, Wikipedia (uzupełnienie: dzierżawa z 6 lutego 2007 r., zasypanie jeziora, tytuły dla ok. 600 rodzin)
