Thommanon to niewielka hinduistyczna świątynia z czasów Suryavarmana II (XII wiek), stojąca ok. 500 m na wschód od Bramy Zwycięstwa Angkor Thom, naprzeciw Chau Say Tevoda. Po restauracji w latach 60. XX w. to jedna z najczytelniejszych małych świątyń Angkoru.
Thommanon w skrócie
- Czas powstania: XII wiek, za panowania Suryavarmana II (1113 – ok. 1150); świątynia nie ma wyraźnej inskrypcji fundacyjnej, więc część opracowań przesuwa początek budowy ku końcowi XI wieku.
- Kult: hinduistyczny, poświęcona Śiwie i Wisznu, z przewagą motywów wisznuickich.
- Położenie: po północnej stronie Alei Zwycięstwa, ok. 500 m na wschód od Bramy Zwycięstwa Angkor Thom, przy drodze do Ta Keo; od centrum Siem Reap ok. 13 km drogą, ok. 20 minut samochodem.
- Wymiary: mur z laterytu obejmuje obszar ok. 45 × 60 m.
- Stan: w latach 60. XX wieku w pełni odrestaurowana metodą anastylozy przez École française d’Extrême-Orient (EFEO).
- Czas zwiedzania: około 30 minut.
- Bilet: Angkor Pass (1 dzień 37 USD, 3 dni 62 USD, 7 dni 72 USD); zasady biletu i godziny opisujemy w części Bilety i godziny zwiedzania (Angkor Pass).
Czym Thommanon różni się od Chau Say Tevoda?
Thommanon i Chau Say Tevoda to para podobnych świątyń, które mija się po obu stronach drogi, opuszczając Angkor Thom przez Bramę Zwycięstwa. Obie mają podobny plan i styl bliski Angkor Wat. Thommanon jest dziś w lepszym stanie, a różnica ma dwie przyczyny:
- po oczyszczeniu z dżungli przez Henriego Marchala (1919–1920 i 1925–1927) EFEO przeprowadziła w latach 60. XX wieku jej pełną restaurację: w latach 1961–1966 pod kierunkiem Bernarda-Philippe’a Grosliera konserwatorzy rozbierali i składali na nowo kamienne bloki (anastyloza), dodając betonowe stropy;
- Chau Say Tevoda była znacznie bardziej zrujnowana: według Maurice’a Glaize’a podwójne drewniane belki w jej murach doprowadziły do zawalenia się części kamiennej konstrukcji.
Chiński zespół odbudował Chau Say Tevoda dopiero na przełomie XX i XXI wieku. Dlatego Thommanon dobrze nadaje się do porównań z sąsiadką.
Mury, które pierwotnie otaczały obie świątynie, zachowały się tylko we fragmentach. Główne wejścia obu budowli leżą od wschodu, więc przechodzący drogą z zachodu widzą tylko ich boczne ściany. Jeśli chcesz zobaczyć wejście, trzeba zejść z drogi.
Plan świątyni
Thommanon składa się z czterech głównych budowli z piaskowca, ustawionych na osi wschód–zachód: wschodniej gopury (wieży bramowej), mandapy (hali zgromadzeń), prasatu (wieży świątynnej) i zachodniej gopury. Mandapa i prasat są połączone krótkim korytarzem (antarala). Na południe od mandapy stoi piąta budowla, tak zwana biblioteka (ok. 3 × 3,7 m). Całość otaczał mur z laterytu.
Taki liniowy układ porządkuje ruch zwiedzającego: najpierw przekracza się próg bramy, potem wchodzi w strefę bardziej rytualną, a na końcu dociera do sanktuarium.
Mandapa
Mandapa to hala zgromadzeń przed sanktuarium, kryta dachem z piaskowca i otwarta na cztery strony świata. Najlepiej zachowane płaskorzeźby to Wisznu na Garudzie wewnątrz wschodniego wejścia, śmierć Valina (w Ramajanie: Vali) po walce z Sugriwą nad wschodnim wejściem oraz Rawana potrząsający górą Kailasa, na której zasiada Śiwa, nad wejściem południowym. Program ikonograficzny jest gęsty: Wisznu na Garudzie podkreśla opiekę boską, scena z Valinem odsyła do Ramajany, a Rawana pod Kailasą przypomina o Śiwie.
Prasat, czyli główne sanktuarium
Prasat Thommanonu to wieża świątynna na planie krzyża: cztery werandy otaczają wewnętrzne sanktuarium pod dachem w stylu Angkor Wat. Do środka wchodzi się wyłącznie ze wschodniego przedsionka, a w pozostałych napotyka się zdobione imitacje drzwi z kamienia. Zewnętrzne ściany pokrywają dewaty podobne do tych z Angkor Wat. Zwróć uwagę na światło: rano relief wydaje się płaski, po południu wyłaniają się krawędzie, nisze i profile.
Wieże bramowe
Wieże bramowe Thommanonu różnią się wielkością i dekoracją. Wschodnia gopura ma trzy przejścia i dwie izby boczne, a płaskorzeźby w jej trójkątnych szczytach przedstawiają Wisznu. Zachodnia jest wyraźnie oddalona od prasatu i mniej ozdobna, ale na jej bocznych szczytach widać Śiwę jako ascetę oraz ubijanie Oceanu Mleka, a nad środkowym wejściem Wisznu na Garudzie walczący z asurami.
Jak zwiedzać Thommanon?
Na Thommanon wystarczy około 30 minut. Zwykle łączy się ją z Chau Say Tevoda, Ta Keo i Bramą Zwycięstwa, a z Ta Keo leśna droga prowadzi dalej na północ do cichej Ta Nei. Najprzyjemniej zajrzeć tu rano albo późnym popołudniem: niskie słońce wydobywa reliefy, a ostre południowe światło je spłaszcza.
Najczęstsze pytania
Z czym połączyć Thommanon?
Najprościej z sąsiednią Chau Say Tevoda, a dalej na wschód z Ta Keo. W przeciwną stronę, około 500 metrów dalej, leży Brama Zwycięstwa i Angkor Thom.
Czy Thommanon jest hinduistyczna czy buddyjska?
Hinduistyczna. Poświęcono ją zarówno Śiwie, jak i Wisznu, a w dekoracji przeważają motywy wisznuickie.
Dlaczego Thommanon wygląda lepiej niż Chau Say Tevoda?
Bo w latach 60. XX wieku EFEO odbudowała ją metodą anastylozy. Chau Say Tevoda była w gorszym stanie, bo według Maurice’a Glaize’a podwójne drewniane belki w jej murach doprowadziły do zawalenia się części budowli, i odbudowano ją dopiero kilkadziesiąt lat później.
Pierwszą wersję tego artykułu napisał w 2013 r. Stanisław Kozłowski; obecną opracowała Redakcja ABC Kambodża.
Zdjęcie główne: Allie Caulfield, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
Źródła
- Maurice Glaize: Thommanon and Chau Say Tevoda – Maurice Glaize, Les monuments du groupe d’Angkor, 4. wyd. (1993), przekład angielski N. Tremmel, theangkorguide.com; datowanie, mur 45 × 60 m, płaskorzeźby, anastyloza 1961–1966, podwójne drewniane belki w murach Chau Say Tevoda
- OpenStreetMap: trasa samochodowa Stary Targ (Psar Chas, Siem Reap) – Thommanon – OpenStreetMap; ok. 13 km, ok. 20 min (dostęp 2 października 2026)
- Wikipedia: Thommanon – restauracja EFEO, poświęcenie Śiwie i Wisznu (uzupełniająco)
- Wikipedia: Chau Say Tevoda – relacja obu świątyń, odbudowa chińska (uzupełniająco)
- Angkor Enterprise: Available Tickets – Angkor Enterprise; ceny Angkor Pass (stan na październik 2026 r.)
