Ak Yum – najstarsza świątynia-góra Angkoru (VIII w.)

Ak Yum to ruiny ceglanej świątyni z VIII wieku na południowym brzegu Zachodniego Barayu, uznawane za najstarszy znany przykład świątyni-góry w Azji Południowo-Wschodniej. W XI wieku przykryła ją grobla zbiornika, a odkopał ją w latach 1932–1935 Georges Trouvé.

Gdzie leży Ak Yum i czym była?

Ruiny stoją na południowej grobli Zachodniego Barayu, ok. 1 km na wschód od jego południowo-zachodniego narożnika (współrzędne GPS 13.4247, 103.7768 według OpenStreetMap). Zachodni Baray to największy sztuczny zbiornik Angkoru, o wymiarach ok. 8 na 2 km; powstał prawdopodobnie w pierwszej połowie XI wieku (Day i in., PNAS 2012), na co wskazuje też styl świątyni Zachodni Mebon na jego środku (Glaize). Jego południowa grobla przykryła starszą świątynię, co do dziś utrudnia badania dolnych partii budowli.

Ak Yum to świątynia na trzech tarasach z cegły, z dwunastoma wieżami na drugim poziomie i jedną wysoką wieżą na szczycie. Nie jest jeszcze w pełni rozwiniętą piramidą schodkową, ale ma już jej podstawowe cechy. Dlatego historycy architektury widzą w niej najwcześniejszy etap formy, która dojrzała później w Bakongu i w Angkor Wat.

Ak Yum w liczbach

• Datowanie: najstarsze ceglane sanktuarium z drugiej połowy VIII wieku; Maurice Glaize datował początki budowy nawet na VII wiek, a ostateczny kształt na początek IX wieku.
• Platforma: ok. 100 m na 100 m, trzy tarasy z cegły.
• Wieże: 12 na drugim tarasie i jedna centralna.
• Komora centralnego sanktuarium: kwadrat o boku 5,5 m, z cokołem pod lingę.
• Podziemna komora: na dnie studni pod sanktuarium, 12,25 m pod posadzką, czyli na poziomie otaczającej równiny.

Inskrypcje i bóstwo

Inskrypcje na kamiennych ościeżach wskazują, że świątynię poświęcono bóstwu Gambhiresvara („pan głębi”), co było prawdopodobnie epitetem Śiwy. W najstarszej fazie Ak Yum była więc świątynią hinduistyczną.

Najpóźniejsza z inskrypcji, K. 752, odnotowuje dar dla Gambhiresvary w 1001 r. n.e. (datę 1001 r. i imię bóstwa podaje też Maurice Glaize). Kult trwał więc jeszcze na początku XI wieku, krótko przed tym, jak budowa Zachodniego Barayu zasypała świątynię.

Chronologia w skrócie

• VIII wiek: powstaje najstarsze ceglane sanktuarium.
• Początek IX wieku: rozbudowa do formy trzech tarasów z wieżami.
• 1001 r. n.e.: inskrypcja K. 752 odnotowuje dar dla Gambhiresvary.
• XI wiek: południowa grobla Zachodniego Barayu przykrywa świątynię.
• 1932–1935: wykopaliska Georges’a Trouvégo. Odkrywa podziemną komorę, a w niej m.in. męski posąg o wysokości 125 cm i dwa złote listki w kształcie słoni. Po śmierci Trouvégo w 1935 r. prace przejął Henri Marchal.

Odkrycie studni w Ak Yum skłoniło Trouvégo do podobnych poszukiwań pod Bayonem i Angkor Wat. Tak odnaleziono depozyt fundacyjny Angkor Wat i wielki posąg Buddy spod centralnej wieży Bayonu.

Co zobaczysz dziś?

Brzeg Zachodniego Barayu; ruiny Ak Yum leżą na jego południowej grobli. Fot. Gabriella Clare Marino, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Najlepiej czytelny jest związek świątyni z nasypem Zachodniego Barayu. Stojąc przy południowej skarpie grobli, łatwo zrozumieć skalę prac z XI wieku: wielki projekt wodny przeciął starszy krajobraz sakralny.

W Ak Yum dominuje cegła, a piaskowiec pojawia się tylko w obramowaniach otworów. W późniejszych budowlach, takich jak Angkor Wat, znacznie większą rolę odgrywa piaskowiec i bogata dekoracja reliefowa. Tu ogląda się raczej warstwy historii niż fasadę. Na południowo-wschodniej wieży wciąż widać ceglane postacie dewat i ślepe drzwi.

Ak Yum na tle innych świątyń Angkoru

Ak Yum stoi na początku opowieści o świątyniach-górach. W Grupie Roluos z IX wieku ta forma dostaje już kamienne tarasy, w Phnom Bakheng staje na naturalnym wzgórzu, a w Ta Keo osiąga pełną skalę piramidy z piaskowca. W Angkor Thom tradycja ta trafia do ogromnego założenia miejskiego.

Jak zaplanować zwiedzanie?

Ak Yum leży w zachodniej części parku, z dala od głównych tras, i najłatwiej potraktować ją jako krótki przystanek przy wizycie nad Zachodnim Barayem.

• Dojazd: ok. 15 km drogą od centrum Siem Reap (Stary Targ), wzdłuż południowego brzegu Zachodniego Barayu; samochodem ok. 15–20 minut według wyznaczania trasy OpenStreetMap (OSRM), tuk-tukiem dłużej (stan na 2026 r.).
• Nawigacja: najpewniej wpisać współrzędne 13.4247, 103.7768.
• Czas wizyty: na same ruiny wystarczy 15–20 minut.
• Wstęp: obejmuje go Angkor Pass: 37 USD za 1 dzień, 62 USD za 3 dni, 72 USD za 7 dni (stan na 2026 r.).

Teren jest słabo zacieniony, więc warto zabrać wodę i nakrycie głowy. Po deszczu bywa grząsko, dlatego lepsze są pełne buty niż klapki.

Najczęstsze pytania

Czy Ak Yum warto odwiedzić, jeśli mam mało czasu?

Jeśli interesuje cię historia Angkoru, a nie tylko najbardziej fotogeniczne punkty, tak. Nawet krótki postój pokazuje, jak wcześnie zaczęła się tradycja świątyń-gór.

Czy Ak Yum to świątynia hinduistyczna czy buddyjska?

Hinduistyczna: inskrypcje wymieniają bóstwo Gambhiresvara, prawdopodobnie epitet Śiwy.

Dlaczego ruiny są tak słabo zachowane?

W XI wieku przykryła je południowa grobla Zachodniego Barayu. Przy wykopaliskach w latach 30. XX wieku trzeba było nawet wysadzić fragment grobli, a jeszcze w latach 40. ruiny nie były odsłonięte w całości.

Zdjęcie główne: Stefan Fussan, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons. Na zdjęciu ruiny ceglanych tarasów Ak Yum.

Źródła

• Maurice Glaize, Les monuments du groupe d’Angkor, 4. wyd. (1993), przekład angielski N. Tremmel, theangkorguide.com, rozdz. „Prasat Ak Yom” (datowanie, inskrypcja z 1001 r. i bóstwo Gambhiresvara, wykopaliska Trouvégo 1932–1935, wysadzenie grobli, studnia 12,25 m)
• Wikipedia: Ak Yum (numer inskrypcji K. 752, posąg 125 cm i złote listki za: B. Brugier, „Le Prasat Ak Yum: état des connaissances”, EFEO 1994; uzupełniająco)
• OpenStreetMap: trasa z centrum Siem Reap do Ak Yum (ok. 15 km, OSRM)
• M. B. Day i in., „Paleoenvironmental history of the West Baray, Angkor (Cambodia)”, PNAS 109 (2012), s. 1046–1051 (wymiary ok. 8 na 2 km, budowa w pierwszej połowie XI wieku)
• Maurice Glaize, Les monuments du groupe d’Angkor, 4. wyd. (1993), przekład angielski N. Tremmel, theangkorguide.com, rozdz. „The Western Baray” (prostokąt 8 na 2 km, datowanie na XI wiek według Zachodniego Mebonu)
• Angkor Enterprise: Available Tickets (cennik Angkor Pass)