Bunong to największy rdzenny lud Kambodży: według danych ze spisu z 2019 r. liczy ok. 36,6 tys. osób i mieszka głównie w prowincji Mondulkiri, wokół Sen Monorom. Mówią własnym językiem z rodziny austroazjatyckiej i tradycyjnie wiążą życie z lasem, duchami i słoniami.
Tradycyjne chaty kryte strzechą w wiosce w prowincji Mondulkiri, zamieszkanej między innymi przez Bunong. Fot. Viet-hoian1, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Bunong w liczbach
Dane o liczebności pochodzą z raportu Ministerstwa Planowania i sojuszu ludów rdzennych CIPA z grudnia 2024 r., opartego na spisie z 2019 r. (Cambodianess):
- Liczebność: 36 585 osób w 2019 r., co czyni Bunong największym ludem rdzennym Kambodży (drudzy są Tompoun: 36 363 osoby).
- Wszystkie ludy rdzenne: 22 grupy, razem 172 980 osób, czyli ok. 1,1% z 15,55 mln mieszkańców spisanych w 2019 r.
- Mondulkiri: 31 128 osób należących do ludów rdzennych, głównie Bunong i Kroal.
- Język: bunong (mnong), z bahnarskiej gałęzi rodziny austroazjatyckiej, czyli tylko daleko spokrewniony z khmerskim.
- Nazwa: khmerskie określenie „Phnong” ma wydźwięk pejoratywny („dzicy”), dlatego dziś używa się nazwy Bunong. W Wietnamie spokrewnione grupy nazywa się Mnong.
Liczba 172 980 dotyczy wyłącznie ludów rdzennych. Spis z 2019 r. podaje też szerszą kategorię: języki mniejszości etnicznych jako ojczyste wskazało 2,9% mieszkańców, a ta grupa obejmuje nie tylko ludy rdzenne (więcej w artykule Ludność Kambodży).
Gdzie mieszkają Bunong?
Najwięcej wiosek Bunong leży w prowincji Mondulkiri, zwłaszcza w okolicach Sen Monorom; część Bunong żyje także w Ratanakiri. To teren górzysty, słabiej zaludniony niż nizinna Kambodża i przez lata znacznie bardziej odizolowany. Sprzyjało to zachowaniu odrębnych zwyczajów, ale utrudniało kontakt z państwem i światem zewnętrznym. Mondulkiri i Ratanakiri to jedyne prowincje, w których odsetek buddystów jest wyraźnie niższy niż w reszcie kraju: w Mondulkiri według spisu z 2019 r. wynosi 70,4%, a 21,2% mieszkańców wyznaje inne, głównie tradycyjne religie (NIS, spis 2019).
Język i przekaz ustny
Historia, wierzenia i zasady życia społecznego Bunong były przez długi czas przekazywane przede wszystkim ustnie. Francuski lingwista Sylvain Vogel od lat dokumentuje ich język i kulturę; w latach 2006–2015 wydał w Phnom Penh m.in. opracowania językowe i zbiory tradycyjnych powiedzeń Bunong. Zwracał uwagę na odmienne sposoby mówienia o bogach, o zmarłych, podczas polowania i przy codziennych pracach. Gdy młodsze pokolenia uczą się głównie po khmersku lub angielsku, część tych form mowy słabnie.
Wierzenia i życie codzienne
Bunong praktykują przede wszystkim animizm: wierzą, że przyroda jest zamieszkana przez dobre i złe duchy, którym trzeba okazywać posłuszeństwo i je przebłagiwać. Szczególne znaczenie mają święte lasy duchów, czyli miejsca oznaczone wodospadem, pagórkiem lub ogromnym drzewem, których Bunong bronią przed wycinką (Mondulkiri Project: The Bunong). Mniejszość Bunong wyznaje chrześcijaństwo (protestantyzm ewangelikalny lub katolicyzm) albo buddyzm therawada.
Tradycyjnym zajęciem jest uprawa żarowa: las wypala się pod pole z ryżem górskim i warzywami, a po kilku latach zostawia ugór, żeby las odrósł. Zapytani, do kogo należy las, Bunong odpowiadają, że do wszystkich: nie roszczą sobie indywidualnych praw do ziemi, ale czują się wspólnie związani z lasem.
Słonie w kulturze Bunong
Słonie były w kulturze Bunong traktowane niemal jak członkowie rodziny: posiadanie słonia oznaczało bogactwo i status, chorym zwierzętom poświęcano obrzędy, a jedzenie mięsa słoni jest tabu. W czasach reżimu Pol Pota wiele słoni zabito, wypuszczono lub sprzedano, więc w latach 80. dzikich słoni było już znacznie mniej. O stanie populacji słoni azjatyckich w Kambodży piszemy w artykule Fauna Kambodży. Jazda na słoniu, polecana kiedyś w poradnikach, jest dziś krytykowana przez organizacje ochrony zwierząt, więc wybieraj miejsca, które jej nie oferują.
Reportaż z wioski koło Sen Monorom (2012)
27 stycznia 2012 r. dziennik „Phnom Penh Post” opublikował reportaż Anne Renzenbrink i Deborah Seccombe „A culture on the brink of change” o wsi Burang koło Sen Monorom, w której mieszkało wtedy ok. 60 Bunong. Poniżej streszczamy, co reporterki zastały na miejscu:
- Domy i jedzenie. Przeważały słomiane chaty z paleniskiem pośrodku, przy którym gotowano ryż z wołowiną, jamsem i pędami bambusa; pod sufitem suszyła się kukurydza, a pod ścianą stały dzbany po winie ryżowym.
- Język. Przewodnik, 27-letni Ly Orm, był jednym z nielicznych mieszkańców mówiących po khmersku i jedynym znającym angielski. Według niego historię i tradycje Bunong przekazywano ustnie, a starsi, którzy umieli zapisywać ten język, zmarli, zanim nauczyli tego młodszych.
- Zmiany. W jednej z chat stał telewizor z odtwarzaczem DVD, przy którym wieczorami zbierały się rodziny, a kilka murowanych domów było w budowie.
- Młode pokolenie. Młody rybak, który uczył się w prywatnej szkole w Sen Monorom, znał angielski i korzystał z internetu, mówił: „Nic nie jest jak dawniej”, ale zmian nie uważał za problem: „Mogę nauczyć się wszystkiego, mogę się dostosować”.
Reportaż pokazywał też presję z zewnątrz. Rybak skarżył się, że przybysze z nizin wyławiają z rzek więcej, niż potrzebują, a w lasach koło Pu Tang wycięto lub wyczerpano drzewa, z których Bunong zbierali żywicę, ich najważniejsze źródło gotówki. Blaise Kilian z biura UNESCO w Phnom Penh mówił, że nowe drogi oraz inwestorzy z zagranicy i z nizin wywierają silną presję na zwyczaje, języki i sposób życia ludów rdzennych. Ponieważ Bunong nie uznają prywatnej własności lasu, byli wobec takich inwestorów szczególnie bezbronni.
Jak odwiedzać Bunong odpowiedzialnie?
Sen Monorom, stolica Mondulkiri, leży ok. 360 km drogą od Phnom Penh (trasa przez Kampong Cham i Snuol według OSRM/OpenStreetMap). Minibus z Phnom Penh kosztuje ok. 15 USD i jedzie ok. 7 godzin (Wikivoyage: Senmonorom, wersja z września 2026 r.); inne sposoby przejazdu opisujemy w artykule Transport w Kambodży: autobusy, pociągi, łodzie. Wizyta w wiosce Bunong wymaga szacunku dla mieszkańców i ich wierzeń:
- Wybieraj organizacje, które zatrudniają Bunong jako przewodników i opiekunów zwierząt. Mondulkiri Project, schronisko dla słoni koło Sen Monorom, działa od 2014 r. we współpracy ze starszyzną wspólnot Putang i Orang, zatrudnia głównie członków społeczności Bunong i nie oferuje jazdy na słoniach (Mondulkiri Project: Our Story).
- Nie wchodź do wioski bez zapowiedzi ani bez przewodnika z lokalnej społeczności.
- Pytaj o zgodę przed zrobieniem zdjęcia, zwłaszcza dzieciom i podczas obrzędów.
- Nie wchodź do świętych lasów i nie dotykaj miejsc związanych z kultem.
- Kupuj rękodzieło bezpośrednio od twórców i nie targuj się agresywnie.
Dalsze wskazówki znajdziesz w artykule o ekoturystyce w Kambodży, a o innych parkach i terenach leśnych wschodu kraju w zestawieniu parków narodowych Kambodży.
Najczęstsze pytania
Ilu jest Bunong?
Według danych ze spisu z 2019 r. 36 585 osób, co czyni ich największym ludem rdzennym Kambodży.
Czy Bunong mówią po khmersku?
Mają własny język, bunong (mnong), który nie jest dialektem khmerskiego. Młodsi uczą się też khmerskiego i angielskiego.
Gdzie mieszkają Bunong?
Głównie w prowincji Mondulkiri, wokół miasta Sen Monorom, a także w Ratanakiri, gdzie sąsiadują m.in. z ludem Tompoun (w innym zapisie Tampuen), dla którego święte jest jezioro Yeak Laom.
Pierwszą wersję tego artykułu napisała w 2012 r. Patrycja Bałabańska; obecną opracowała Redakcja ABC Kambodża.
Zdjęcie główne: Nat Friedman, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
Źródła
- Cambodianess: Indigenous Minorities in Cambodia: the Bunong and Tompoun the largest (raport Ministerstwa Planowania i CIPA z 13.12.2024 r., dane spisu 2019)
- National Institute of Statistics: General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019 (PDF, UNFPA Cambodia)
- Mondulkiri Project: The Bunong of Mondulkiri
- Mondulkiri Project: Our Story
- Wikipedia: Bunong people (uzupełniająco: język, nazwa, publikacje S. Vogla)
- The Phnom Penh Post: A culture on the brink of change, Anne Renzenbrink i Deborah Seccombe, 27.01.2012 (kopia w Internet Archive)
- Wikivoyage: Senmonorom (dojazd z Phnom Penh, wersja z 18.09.2026)
