Pre Rup to świątynia-góra z laterytu i cegły, którą król Rajendravarman II poświęcił w 961 r., z pięcioma wieżami na szczycie trzystopniowej piramidy. Stoi 500 m na południe od Wschodniego Barayu i jest jednym z klasycznych miejsc na zachód słońca w Angkorze, spokojniejszym niż Phnom Bakheng.
Pre Rup w skrócie
- Fundator: Rajendravarman II (panował 944–968); inskrypcja podaje datę poświęcenia 961 r. i nazwę Rajendrabhadreśwara, od lingi w centralnym sanktuarium.
- Budowla: dwa mury z gopurami; zewnętrzny z laterytu ma ok. 120 na 130 m. Piramida ma trzy stopnie, ponad 12 m wysokości, 50 m u podstawy i 35 m na szczycie.
- Wieże: pięć na szczycie w układzie quincunx, dwanaście małych sanktuariów z lingami wokół pierwszego stopnia piramidy oraz dwie grupy po trzy ceglane wieże we wschodniej części dziedzińca (jedna z sześciu nigdy nie powstała).
- Materiał: głównie lateryt (mury, dwa dolne stopnie piramidy) i cegła (wieże); piaskowiec użyty oszczędnie: trzeci stopień piramidy, cokół centralnej wieży, obramienia drzwi, ślepe drzwi i nadproża.
- Położenie: na trasie Grand Circuit, ok. 2,5 km drogą na wschód od Srah Srang (OSRM) i 500 m na południe od grobli Wschodniego Barayu (Glaize).
- Wstęp: Angkor Pass, 37 USD za 1 dzień, 62 USD za 3 dni, 72 USD za 7 dni (stan na 2026 r.).
- Czas: 40–60 minut.
- Dojazd: ok. 15 km drogą od centrum Siem Reap (Stary Targ), ok. 20 minut samochodem według wyznaczania trasy OpenStreetMap (OSRM), stan na 2026 r.
Historia i nazwa świątyni
Pre Rup ufundował Rajendravarman II, król, który ok. 944 r. przeniósł stolicę z Koh Ker z powrotem w okolice Angkoru. Świątynia była centrum nowej dzielnicy, nazywanej przez historyka sztuki Philippe’a Sterna „miastem wschodnim”. Inskrypcja wymienia też posągi w narożnych wieżach, poświęcone przodkom i krewnym króla, m.in. jego przyrodniemu bratu, królowi Harshavarmanowi II. Na tej samej osi leży Wschodni Mebon, zbudowany kilka lat wcześniej, w 952 r., i w tym samym stylu.
Dzisiejsza nazwa znaczy „obrócić ciało” i nawiązuje do obrzędu kremacji, w którym kontur ciała w popiele obracano w różne strony. Khmerowie od dawna przypisywali świątyni charakter pogrzebowy, a kamienną kadź u stóp wschodnich schodów piramidy niektórzy wiążą z tym rytuałem (Glaize uważał ją raczej za cokół lekkiego pawilonu albo posągu byka Nandina). To jednak nazwa późniejsza, nie z czasów budowy, a powód tej tradycji nie jest znany. Z kremacjami w Pre Rup łączy się też ludowa legenda o „królu słodkich ogórków”, ogrodniku z ludu Samrów, który po wyborze na króla miał spalić tu ciało swojego poprzednika; Maurice Glaize przytacza ją w rozdziale o Banteay Samré.
Późniejsze dzieje świątyni znamy z pojedynczych śladów. Według Michaela Freemana i Claude’a Jacques’a (Ancient Angkor) w północno-wschodniej wieży zachował się napis z czasów króla Jayavarmana VI z przełomu XI i XII wieku, jedyny ślad jego rządów w Angkorze. W 1992 r. świątynia Pre Rup, razem z całym zespołem Angkor, trafiła na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, a w 2004 r. Angkor zdjęto z listy dziedzictwa zagrożonego.
Architektura: piramida, quincunx i materiały
Pre Rup to ostatnia świątynia-góra przed epoką, w której piramidy zaczęto obiegać ciągłymi galeriami, jak w Ta Keo i Angkor Wat; zapowiedzią tych galerii są tu długie sale wokół podstawy. Na miejscu łatwo odczytać trzy materiały epoki: lateryt w dwóch dolnych stopniach, piaskowiec w trzecim i cegłę w wieżach. Ceglane partie są najbardziej wrażliwe na wodę i roślinność.
Do centralnej wieży, podniesionej o ponad 4 m na podwójnym cokole, prowadzą z czterech stron świata strome schody ze stopniowo mniejszymi lwami. Narożniki centralnej i wschodniej wieży zdobią męskie figury strażników, zachodniej żeńskie. Na wieży południowo-zachodniej widnieją Brahmi i Varahi, żeńskie wcielenia Brahmy i Wisznu. Z górnej platformy widać wzgórze Phnom Bok i pasmo Phnom Kulen.
Jak zaplanować wizytę
Najlepiej wejść najpierw na górę, a niższe poziomy obejrzeć później. Zachód słońca jest tu popularny, ale zwykle jest więcej miejsca niż na Phnom Bakheng, gdzie na górnej platformie może przebywać naraz najwyżej 300 osób (limit APSARA od 2011 r.). Warto zabrać wodę, nakrycie głowy i buty z dobrą podeszwą: schody są strome, a kamień po deszczu śliski.
Pre Rup dobrze łączy się z Wschodnim Mebonem i Ta Keo, które pokazują zmieniające się proporcje świątyń X wieku, a także ze zbiornikiem Srah Srang przy Banteay Kdei. Można ją też dołączyć do pętli po Angkor Wat i Angkor Thom.
Jakie prace konserwatorskie trwają w Pre Rup?
W połowie maja 2025 r. APSARA rozpoczęła wzmacnianie ceglanych wież nr 11 i 12, w których stwierdzono pęknięcia murów, roślinność i przenikanie wody. Ostatni komunikat o tych wieżach (lipiec 2025 r.) mówił o ok. 30% wykonanych prac; aktualny stan podaje APSARA w aktualnościach na apsaraauthority.gov.kh. Stan na 2026 r.: w styczniu 2026 r. APSARA prowadziła prace przy ceglanej wieży nr 10 i posadzce z laterytu w południowo-zachodniej części świątyni, gdzie woda deszczowa spływała pod fundamenty. W czerwcu 2026 r. APSARA podała, że prace w Pre Rup skupiają się na odprowadzaniu wody deszczowej od ceglanych ścian i fundamentów oraz na wzmacnianiu dawnej cegły i zaprawy. Nie opieraj się o kruche partie cegły i trzymaj się wyznaczonych ścieżek.
Najczęstsze pytania
Ile czasu zajmuje zwiedzanie Pre Rup?
Przyjmij 40–60 minut. Samo wejście i zejście zajmuje mniej, ale tracisz wtedy detale i widok z górnego poziomu.
Czy świątynia Pre Rup jest dobra na zachód słońca?
Tak. Ciepły kolor laterytu i cegły najlepiej wygląda w niskim świetle, a miejsca na górnej platformie jest zwykle więcej niż na Phnom Bakheng.
Co znaczy nazwa Pre Rup?
„Obrócić ciało”. Nazwa nawiązuje do obrzędu kremacji, ale jest późniejsza niż świątynia; inskrypcja z 961 r. nazywa ją Rajendrabhadreśwara.
Pierwszą wersję tego artykułu napisał w 2010 r. Stanisław Kozłowski; obecną opracowała Redakcja ABC Kambodża.
Zdjęcie główne: CEphoto, Uwe Aranas, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Źródła
- Maurice Glaize, Les monuments du groupe d’Angkor, 4. wyd. (1993), przekład angielski N. Tremmel, theangkorguide.com, rozdz. „Pre Rup” (961 r., Rajendrabhadreśwara, „miasto wschodnie” Sterna, posągi przodków, mury, wymiary piramidy, wieże, materiały, nazwa, Brahmi i Varahi na wieżach narożnych)
- Xinhua: Archaeologists restoring centuries-old brick towers in Cambodia’s Angkor park (24.07.2025)
- APSARA: Restores the brick towers No. 11 and No. 12 at Pre Rup Temple (23.07.2025)
- APSARA: Restores Brick Tower No. 10 and Laterite Floor at Pre Rup Temple (23.01.2026)
- APSARA: Pre Rup Temple: Outstanding Angkor-era Brick Architecture and Heritage Management (01.06.2026)
- The Cambodia Daily: Tourists Told to Seek Alternative Angkor Sunset Sites (1.07.2013; limit 300 osób naraz na Phnom Bakheng, APSARA od 2011 r.)
- OpenStreetMap: trasa z centrum Siem Reap do Pre Rup (ok. 15 km, OSRM)
- OpenStreetMap: trasa ze Srah Srang do Pre Rup (ok. 2,5 km, OSRM)
- UNESCO World Heritage Centre: Angkor (wpis nr 668)
- Angkor Enterprise: Available Tickets (cennik Angkor Pass, stan na 2 października 2026)
- Maurice Glaize: rozdz. „Banteay Samre” (legenda o królu słodkich ogórków i kremacji w Pre Rup, za Baradatem)
- Wikipedia: Pre Rup – napis Jayavarmana VI w wieży północno-wschodniej (za: M. Freeman, C. Jacques, Ancient Angkor, River Books)
