Stosunki Kambodży z Wietnamem: historia i współczesność

Relacje Kambodży z Wietnamem są dziś oficjalnie przyjazne, a handel sięgnął w 2025 r. 11,33 mld USD, ale obciąża je pamięć o utraconej Delcie Mekongu i o wietnamskiej okupacji z lat 1979–1989. Przełomem był 7 stycznia 1979 r., kiedy wojska wietnamskie zajęły Phnom Penh i obaliły Czerwonych Khmerów.

Skąd wzięła się nieufność między Khmerami a Wietnamczykami?

Nieufność ma źródło w utracie ziem: przez wieki państwo Khmerów traciło tereny na południu na rzecz rozszerzającego się Wietnamu. Delta Mekongu (wietnamskie Đồng bằng sông Cửu Long, dla Khmerów Kampuchea Krom, czyli „Dolna Kambodża”) była kolebką państwowości tego regionu: według Biblioteki Kongresu USA w delcie leżało wczesne królestwo Funan (ok. I–VI w. n.e.), którego główny port Oc Eo znajduje się dziś w Wietnamie. Według Encyclopaedii Britannica obszar dzisiejszego Ho Chi Minh (dawniej Sajgonu) przez długi czas należał do królestwa Kambodży, a Wietnamczycy zaczęli się tam osiedlać w XVII w. Biblioteka Kongresu USA w opracowaniu Cambodia: A Country Study pisze, że wietnamskie wkraczanie na te ziemie było „już w toku w XVII wieku”; w XVIII w. delta znalazła się pod władzą Wietnamu.

Kolejną warstwę dodała epoka kolonialna. Francuzi przejęli Kochinchinę w 1862 r., a 4 czerwca 1949 r. włączyli ją do państwa wietnamskiego. W czasach protektoratu zatrudniali Wietnamczyków jako robotników i urzędników w Kambodży. Mniejszość khmerska w Wietnamie liczyła według spisu powszechnego z 1 kwietnia 2019 r. 1 319 652 osoby (ok. 1,32 mln; Główny Urząd Statystyczny Wietnamu).

Jak wyglądały relacje w XX wieku?

W XX wieku relacje wyznaczały wojna w Wietnamie i rządy Czerwonych Khmerów. Kambodża uzyskała niepodległość od Francji 9 listopada 1953 r. Po latach polityki neutralności króla Norodoma Sihanouka kraj coraz mocniej wciągała wojna w Wietnamie. 18 marca 1970 r. generał Lon Nol obalił Sihanouka. Za rządów Lon Nola nasiliły się prześladowania mniejszości wietnamskiej, która w 1950 r. liczyła według Biblioteki Kongresu USA ok. 292 tys. osób, czyli ponad 7% ludności kraju. Po przewrocie z 1970 r. reżim Lon Nola, promujący khmerski nacjonalizm, zainicjował pogromy ludności wietnamskiej, czyli pierwsze masowe egzekucje i deportacje Wietnamczyków mieszkających w Kambodży (J. Jordens w tomie Propaganda, Politics, and Violence in Cambodia, 1996; serwis edukacyjny Université de Sherbrooke o ludobójstwach).

17 kwietnia 1975 r. do Phnom Penh wkroczyli Czerwoni Khmerzy pod przywództwem Pol Pota. Według Cambodian Genocide Program Uniwersytetu Yale w latach 1975–1979 zginęło ok. 1,7 mln osób, czyli ponad jedna piąta ludności kraju. Reżim, łączący komunizm z radykalnym nacjonalizmem, prześladował też mniejszość wietnamską: osoby uznane za pochodzenia wietnamskiego, które zostały w kraju, zabijano. Więcej o tym okresie w artykule o Czerwonych Khmerach.

Interwencja wietnamska z 1979 r.

Interwencja była odpowiedzią na ataki Czerwonych Khmerów na Wietnam. Czerwoni Khmerzy wielokrotnie atakowali Wietnam, a od 18 do 29 kwietnia 1978 r. zabili 3157 cywilów w miasteczku Ba Chúc w prowincji An Giang (wietnamska agencja VNA). W drugiej połowie grudnia 1978 r. Wietnam rozpoczął ofensywę (Biblioteka Kongresu podaje 22 grudnia), a 25 grudnia pełną inwazję. Po nieco ponad dwóch tygodniach walk, 7 stycznia 1979 r., wojska wietnamskie zajęły Phnom Penh, a dzień później ustanowiono Ludową Republikę Kampuczy z Heng Samrinem jako głową państwa, zależną od Hanoi.

Dla wielu Kambodżan wejście Wietnamczyków oznaczało koniec terroru, ale była to też okupacja, trwająca do września 1989 r. Opinia międzynarodowa podzieliła się. ZSRR uznał nowy rząd, natomiast Chiny, Tajlandia i Stany Zjednoczone potępiły interwencję. W Zgromadzeniu Ogólnym ONZ miejsce Kambodży zachowali przedstawiciele obalonego reżimu Demokratycznej Kampuczy, z silnym poparciem Chin. Wojna partyzancka trwała do ugody pokojowej z 1991 r., na mocy której do kraju weszły siły ONZ.

Wietnamczycy w Kambodży

Mniejszość wietnamska w Kambodży jest liczna, ale słabo policzona. Spis powszechny z 2019 r. wykazał 78 090 osób deklarujących wietnamski jako język ojczysty, czyli ok. 0,5% mieszkańców (NIS, spis 2019, tabela 2.7.1). Badacze i organizacje pozarządowe szacują liczbę osób pochodzenia wietnamskiego na 400–700 tys., a według Minority Rights Group wielu z nich, choć ich rodziny mieszkają w Kambodży od pokoleń, nie ma dokumentów potwierdzających obywatelstwo i pozostaje bezpaństwowcami. Wietnamskie wspólnoty żyją głównie nad rzeką Mekong i jeziorem Tonle Sap. Zob. też artykuł o ludności Kambodży.

Jak wytyczono granicę z Wietnamem?

Granicę lądową ustalają traktat z 1985 r. o wytyczeniu granicy, traktat uzupełniający z 2005 r. oraz traktat uzupełniający i protokół z 2019 r. 24 czerwca 2012 r. premierzy Hun Sen i Nguyễn Tấn Dũng odsłonili ostatni w kolejności numeracji słup graniczny (nr 314) w prowincji Kampot. Dokumenty z 2019 r., obowiązujące od 22 grudnia 2020 r., zatwierdziły wytyczenie ok. 84% granicy; o pozostałych ok. 16% oba państwa miały dalej negocjować (stan na grudzień 2020 r., VNA). Spór o mapę granicy z Wietnamem był też tłem wyroku z 2010 r. na lidera opozycji, opisanego w tekście Sam Rainsy skazany na 10 lat więzienia.

Jak wyglądają relacje po 2023 roku?

Po 2023 r. oba państwa zacieśniają współpracę gospodarczą, choć spór o wodę Mekongu pozostaje otwarty.

• Gospodarka: wymiana handlowa w 2025 r. wyniosła 11,33 mld USD (wzrost o ponad 11,7% względem 2024 r.), a w pierwszych czterech miesiącach 2026 r. blisko 5 mld USD. Wietnam jest trzecim partnerem handlowym Kambodży na świecie i największym w ASEAN, a oba państwa deklarują cel 20 mld USD.
• Polityka: 8 czerwca 2026 r. premier Hun Manet złożył oficjalną wizytę w Hanoi, a oba kraje przygotowują się do 60. rocznicy stosunków dyplomatycznych.
• Kanał Funan Techo: 180-km kanał z Phnom Penh do Zatoki Tajlandzkiej przez Kep (koszt ok. 1,7 mld USD, rozpoczęcie budowy 5 sierpnia 2024 r., plan zakończenia w 2028 r.; AP, Vietnam Briefing) ma zmniejszyć zależność od wietnamskich portów. Wietnam zgłosił obawy środowiskowe i powołał się na umowę mekongską z 1995 r., a wicepremier Sun Chanthol twierdzi, że kanał pobierze ok. 5 m³/s, czyli ok. 0,05% przepływu Mekongu i Bassaku w porze suchej (Cambodianess, Tuoi Tre). Wcześniejszy spór o zapory na Mekongu opisujemy w tekście Zapora Xayaburi na Mekongu – protesty i skutki.

O aktualnej sytuacji politycznej piszemy w artykule Państwo i polityka Kambodży, a miejsca pamięci o ofiarach reżimu opisuje tekst o Muzeum Tuol Sleng. Przy planowaniu podróży lądowej warto sprawdzić zasady przejść granicznych w artykule Jak dotrzeć do Kambodży oraz wymogi wizowe w tekście Wiza do Kambodży.

Najczęstsze pytania

Kiedy wojska wietnamskie weszły do Phnom Penh?

7 stycznia 1979 r. Wietnam obalił wtedy reżim Czerwonych Khmerów, a okupacja trwała do września 1989 r.

Czy Kambodża i Wietnam są dziś przyjaciółmi?

Oficjalnie tak: utrzymują bliską współpracę polityczną i gospodarczą, choć spory o granicę, mniejszości i wodę (kanał Funan Techo) pozostają tematem napięć.

Co to jest Kampuchea Krom?

Khmerska nazwa Delty Mekongu, historycznego regionu państwa Khmerów, dziś w granicach Wietnamu.

Pierwszą wersję tego artykułu napisał w 2012 r. Stanisław Kozłowski; obecną opracowała Redakcja ABC Kambodża.

Zdjęcie główne: Marcin Konsek, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Źródła

• VietnamNet – Vietnam welcomes Cambodian Prime Minister Hun Manet for official visit (8.06.2026; handel 2025 i 2026, cel 20 mld USD, rocznica)
• Yale University, Genocide Studies Program – Cambodian Genocide Program (liczba ofiar reżimu)
• Library of Congress, Cambodia: A Country Study (1987, red. R. R. Ross) – The Vietnamese i The Fall of Democratic Kampuchea, Cambodia’s Struggle for Survival, 1432–1887, Early Indianized Kingdom of Funan (Funan w delcie Mekongu, port Oc Eo; wietnamskie wkraczanie do delty w XVII w.; mniejszość wietnamska w 1950 r.; ofensywa z 22.12.1978, upadek Phnom Penh 7.01.1979)
• VietnamPlus (VNA): rocznica masakry w Ba Chúc, 4.05.2015 (3157 ofiar, 18–29.04.1978)
• Portal rządu Wietnamu (VGP): VN, Cambodia inaugurate border marker on 45th diplomatic relations anniversary, 24.06.2012 (słup nr 314 między Hà Tiên a dystryktem Kampong Trach w prowincji Kampot)
• VietNamNet (VNA): Legal documents on Vietnam-Cambodia border demarcation, marker planting take effect, 23.12.2020 (traktaty z 1985, 2005 i 2019 r.; ok. 84% granicy wytyczone; dostęp 2.10.2026)
• Wikipedia – Cambodian–Vietnamese War (uzupełniająco: daty inwazji, upadek Phnom Penh 7.01.1979, wycofanie w 1989 r., reakcje międzynarodowe)
• Wikipedia – French Cochinchina (uzupełniająco: 1862 i 4 czerwca 1949)
• Encyclopaedia Britannica – Ho Chi Minh City (obszar miasta długo w granicach Kambodży, wietnamskie osadnictwo od XVII w.; dostęp 2.10.2026)
• General Statistics Office of Viet Nam: Completed results of the 2019 Viet Nam Population and Housing Census (PDF) (Khmerowie: 1 319 652 osoby; dostęp 2.10.2026)
• J. Jordens, „Persecution of Cambodia’s Ethnic Vietnamese Communities During and Since the UNTAC Period”, w: S. Heder, J. Ledgerwood (red.), Propaganda, Politics, and Violence in Cambodia, M.E. Sharpe, 1996 (pogromy z czasów Republiki Khmerskiej 1970–1975)
• Genocide of Chams, Vietnamese and Khmer in Cambodia – serwis edukacyjny o ludobójstwach, Université de Sherbrooke (egzekucje i deportacje Wietnamczyków w 1970 r.; dostęp 2.10.2026)
• National Institute of Statistics: General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019, Final Report (PDF, UNFPA) (tabela 2.7.1: wietnamski jako język ojczysty, 78 090 osób)
• Minority Rights Group International – Ethnic Vietnamese in Cambodia (szacunek 400–700 tys., bezpaństwowość; dostęp 2.10.2026)
• AP News: Cambodia breaks ground on China-funded canal, 5.08.2024 (180 km, 1,7 mld USD, początek budowy)
• Vietnam Briefing: Why Cambodia’s Funan Techo Canal project is worrying Vietnam, 9.04.2024 (planowane zakończenie w 2028 r.)
• Cambodianess: Funan Techo Canal benefits overcome impacts, Sun Chanthol says i Tuoi Tre News: Cambodia heedful of responsibility to give canal information to Vietnam (5 m³/s, ok. 0,05% przepływu; dostęp 2.10.2026)